Karen van Loon is als onderzoeker verbonden aan Instituut Clingendael en het Egmont Instituut voor Internationale betrekkingen in Brussel. Ze is gespecialiseerd in de geopolitiek van het Arctisch gebied.

We kennen nog steeds nauwelijks details van het ‘raamwerk voor een deal over Groenland’ die NAVO Secretaris-Generaal Mark Rutte en Donald Trump in Davos sloten. Hoe kijk jij hiernaar?

“Ik ben daar terughoudend over, precies omdat er nog zoveel onbekend is. Maar het was een mooie manier voor Trump om zijn dreigement over de tarieven weer in te kunnen trekken. De druk lijkt even van de ketel, dus dat is een succes te noemen. Inhoudelijk weten we alleen dat Trump aan de NAVO-bondgenoten vraagt om meer te gaan doen in het Arctisch gebied,  maar vooralsnog gaat het om bestaande oefeningen en overleg, niet om een formeel aangekondigde NAVO-missie. Maar het blijft nog heel vaag. Er werd gezegd dat de VS misschien de soevereiniteit zou krijgen over stukjes land waar ze dan militaire bases kunnen bouwen. Maar soevereiniteit afdragen, ook al is het maar een klein deel, is voor zowel Groenland als voor Denemarken onbespreekbaar. Dat blijft een mogelijk knelpunt, want Trump lijkt dat wel te willen.

“Maar juist het feit dat er niets uitlekt, en de diplomatieke rangen dus gesloten zijn, maakt dat ik er licht positief over ben dat de kou uit de lucht is. Misschien komt er een update van het verdrag dat de VS en Denemarken al sinds 1951 hebben over Groenland dat Trump meer opties geeft, of een mineralen deal of datacenters in noord-Groenland. Ik denk dat er genoeg mogelijkheden zijn, maar het zal vooral symbolisch zijn, en niet iets wat hij anders niet had kunnen krijgen. Maar ik vind het moeilijk om te lezen soms. En vergeet niet dat het al langer nauwelijks meer over klimaatverandering gaat. Dat is nog altijd de allergrootste dreiging voor het gebied.”

Waarom is Groenland voor Trump zo belangrijk dat hij er een crisis binnen de NAVO voor wil riskeren?

“Er zijn meerdere redenen, maar wat het lastig maakt is dat Trump steeds Groenland zegt, terwijl hij waarschijnlijk het bredere Arctische gebied bedoelt. Groenland is strategisch belangrijk omdat het tussen de VS, Europa en Rusland in ligt. Dat maakt het een goede plaats om bijvoorbeeld radarsystemen te plaatsen die inkomende raketten kunnen detecteren, bijvoorbeeld voor het Golden Dome raketschild.”

“In 2025 is de militaire verantwoordelijkheid voor Groenland binnen de Amerikaanse militaire commandostructuur verschoven van het European Command (EUCOM) naar het Northern Command (NORTHCOM). Dat is het Amerikaanse legercommando dat zich richt op de verdediging van Noord-Amerika als geheel, inclusief de continentale Verenigde Staten. Ze zien Groenland dus niet meer enkel als een vooruitgeschoven NAVO-post, maar als onderdeel van het eigen ‘homeland’, en daarmee als een cruciaal onderdeel van hun eigen defensie. Hoewel het natuurlijk Deens territorium blijft.”

“En er zit een immens potentieel aan strategische grondstoffen en zeldzame aardmetalen. Maar die zijn grotendeels nog helemaal niet in kaart gebracht, en zijn waarschijnlijk moeilijk te winnen omdat het gebied zo ontoegankelijk is en er infrastructuur mist. Stel dat je ze rendabel uit de grond kan halen dan duurt dat jaren voordat de mijnen open kunnen, waar ga je arbeidskrachten vandaan halen? Dat zou echt een lange-termijn investering zijn met een flink risico. En uiteindelijk speelt er ook een persoonlijke en politieke dimensie. Trump denkt in termen van macht, van territorium en zichtbare resultaten. Dus deze claim past wel in zijn stijl van leiderschap.”

Hoe kijken Rusland en China naar het Arctische gebied?

“Rusland is een Arctisch land en heeft heel veel grondgebied in de regio. Ze vinden het ook heel belangrijk om hun noordgrens daar goed te bewaken. Ze bouwen hun militaire aanwezigheid in het gebied flink op. In havens op het Kola schiereiland liggen veel van hun nucleaire onderzeeërs en lanceerinstallaties voor lange afstandsraketten. Er zit in het Russische Arctisch gebied veel gas en olie dat al ontgonnen wordt en verkocht wordt aan vooral China en India. Dat is voor de oorlogseconomie erg belangrijk. Rusland kijkt vooral met veel interesse naar hoe Trumps avonturen de kracht van de NAVO uithollen en hoe bondgenoten tegenover elkaar komen te staan. Officieel keuren ze af wat Trump doet, maar ze volgen het met grote interesse.”

“China is sinds begin jaren 90 actief in het Arctisch gebied. Ze willen zich profileren als grootmacht, en dat betekent dat ze overal ter wereld actief moeten zijn, en dus ook in het hoge noorden. Ze hebben een waarnemer-status bij de Arctische Raad, dus ze hebben daar een kleine voet tussen de deur. Ze proberen flink te investeren in infrastructuur in het gebied, onder andere voor handel via de noordelijke zeeroute, maar die zal in volume nooit de handel over andere zeewegen kunnen vervangen. De Noord-Europese landen staan terughoudend tegenover Chinese investeringen in hun Arctisch gebied.  Beijing heeft officieel een beleidsplan met het gebied maar dat is erg op de lange termijn gericht. En ze brengen het gebied actief in kaart, maar wat ze met de data doen is niet helemaal duidelijk. Duidelijke militaire doelen hebben ze in elk geval niet.”

Wat zijn de gevolgen van de Groenland-crisis voor de NAVO?

“De hele discussie rond Groenland bevestigt wel dat er meer militaire aandacht voor het hoge Noorden nodig is. Maar het feit dat de VS zich zo opstelde tegenover bondgenoot Denemarken maakt de geloofwaardigheid van het bondgenootschap niet groter. En uitspraken van Trump over dat soldaten van bondgenoten in Afghanistan niet echt aan het front vochten zijn ook uiterst pijnlijk en onwaar. Meer in het algemeen zagen we heel duidelijk hoe gevoelig de NAVO is voor situaties waarin nationale belangen botsen. Dat kan gevolgen hebben voor de calculaties van landen zoals Rusland. Maar dat de NAVO meer zal gaan oefenen en patrouilleren in het gebied lijkt me een positieve ontwikkeling.”

De VS hebben onlangs een grote deal gesloten met Finland en Canada om IJsbrekers te gaan bouwen, juist om betere toegang tot het Noordpoolgebied te kunnen krijgen. Komen daarvoor nog gevolgen?

“Finland en Canada zijn wereldleiders op het gebied van IJsbrekers, en dus een logische partner voor de VS. Officieel is het een civiele samenwerking, maar IJsbrekers zijn cruciaal om de Amerikaanse slagkracht in het gebied te vergroten. De VS hebben nu maar twee IJsbrekers, Rusland heeft er veel meer, maar de VS hebben er ook helemaal niet zoveel nodig omdat ze alleen een klein stukje Arctische kust hebben bij Alaska. Maar China bouwt ze ook, dus het is ook een soort wedloop. Die deal biedt Finland en Canada veel economisch voordeel, dus ik denk niet dat ze die in gevaar willen brengen.”