Anoma van der Veere is correspondent in Japan. Hij is als senior researcher verbonden aan het Leiden Asia Centre.

Japan koopt massaal Amerikaanse wapens in. Niet alleen om president Trump te behagen, maar ook om juist minder afhankelijk te worden van de VS. Deze koers kan op instemming rekenen van Washington, zo bleek tijdens Trump’s recente bezoek aan Tokio. Maar hoe sterker Tokio wordt, hoe scherper het de balans tussen afschrikking en escalatie ten opzichte van buurlanden moet bewaken.

“Hiermee luiden we een gouden tijdperk in onze coalitie in,” verklaart de kersverse premier Sanae Takaichi met alarmerend optimisme. Naast de eerste vrouwelijke premier van Japan staat een glunderende Donald J. Trump, hun handtekeningen prominent in zwarte inkt onder een overeenkomst van een halve pagina waar inhoudelijk weinig opstaat, behalve dat de twee landen hun samenwerking gaan versterken. Maar achter de glimlachen en de zorgvuldig geregisseerde presentatie voltrekt zich een verschuiving: een Japan dat, na decennia van afhankelijkheid, zichtbaar zoekt naar een eigen stem als zelfstandige militaire macht.

President Trump deed een wervelwindtour door Azië om de Amerikaanse invloed in de regio een nieuwe vorm te geven. Met name door bondgenoten onder druk te zetten meer te investeren in hun eigen veiligheid, en de economische afhankelijkheid van China af te bouwen.

Nieuwe raketten

De onrust hierover wordt in Japan diep gevoeld. In aanloop naar de plechtigheden had Trump herhaald dat, net zoals hij eist van Europese NAVO-landen, ook Aziatische bondgenoten, Japan voorop, hun defensie-uitgaven moeten opvoeren tot vijf procent van het BBP.[1] Voor Tokio een onhaalbare eis. Het land kampt met een snel vergrijzende bevolking, stagnerende lonen en een tekort aan innovatiekracht.[2] Japan staat daarmee, om de woorden van oud-premier Fumio Kishida te gebruiken, “bijna op het punt waarop de samenleving zichzelf niet meer kan dragen.”[3]

Om Trump gunstig te stemmen had premier Takaichi in aanloop naar zijn komst daarom laten weten dat Japan zijn defensiebudget dit jaar nog wil verhogen tot twee procent van het BBP; twee jaar eerder dan gepland en grotendeels een symbolische belofte. De versnelling werd in Washington desondanks met instemming ontvangen.

De reden voor deze ontvankelijkheid: “We hebben jullie bestellingen ontvangen voor een groot aantal nieuwe militaire systemen”, vertelde Trump tijdens de bilaterale ontmoeting. Enkele uren later, tijdens een toespraak op de Amerikaanse Yokosuka-legerbasis – waar de Zevende Vloot is gestationeerd, het belangrijkste maritieme machtsinstrument van de VS in de regio en de grootste permanente marinebasis buiten eigen grondgebied – kondigde hij trots aan dat “de eerste raketten deze week al worden geleverd.”[4]

Deze raketten, naar verluidt AIM-120 AMRAAM- en AIM-9X Sidewinder-luchtdoelraketten,[5] vormen een aanvulling op de F-35-gevechtsvliegtuigen die Japan in 2011 voor het eerst bestelde bij de Amerikaanse defensieaannemer Lockheed Martin.[6] In 2018 en 2020 breidde Tokio zijn order uit, waarmee het zich ontwikkelde tot de grootste F-35-gebruiker ter wereld na de VS. Een deel van de toestellen wordt in Japan zelf geassembleerd door Mitsubishi Heavy Industries, waardoor Tokio naast militaire slagkracht ook technologische en industriële kennis opbouwt.[7]

President Donald Trump participates in a signing ceremony with Japanese Prime Minister Sanae Takaichi, Tuesday, October 28, 2025, at Akasaka Palace in Tokyo, Japan. (Official White House Photo by Daniel Torok)

Nationale trots en autonomie

De militaire aankopen staan dus niet op zichzelf. Ze passen in een bredere strategische verschuiving: Japan koopt niet langer enkel om Washington te behagen, maar ook om juist minder afhankelijk te worden van het bondgenootschap. Het is een ontwikkeling waar Takaichi inmiddels boegbeeld van is geworden.

De denkbeelden van de nieuwe premier Takaichi sluiten namelijk nauw aan bij die van haar politieke mentor Shinzo Abe (1954-2022), met wie ze jarenlang samenwerkte in de partijtop.[8] Net als Abe beschouwt ze een sterker Japan als voorwaarde voor stabiliteit in Azië, en als manier om de afhankelijkheid van de VS te verminderen zonder de alliantie zelf te ondermijnen.[9]

Takaichi spreekt daarom regelmatig in ideologische termen over nationale trots, technologische zelfredzaamheid en strategische autonomie. Ze combineert een harde defensiehouding met een uitgesproken aandacht voor economische veiligheid, van halfgeleiderproductie tot energievoorziening.[10] Binnen haar kabinet geldt versterking van de binnenlandse defensie-industrie als speerpunt: wapens moeten niet alleen worden gekocht, maar ook ontwikkeld en geproduceerd op Japanse bodem.

Drie sporen

De komende jaren zal haar regering daarom inzetten op drie sporen: verdere uitbreiding en integratie van Japanse capaciteiten met Amerikaanse en NAVO-standaarden, van raket- en cyberafweer, en een diplomatieke verankering van het land als spil in het netwerk van gelijkgezinde democratieën.

Maar hoe verder Tokio opschuift richting strategische zelfstandigheid, des te scherper zal de balans moeten worden bewaakt tussen afschrikking en escalatie ten opzichte van buurlanden. Een flinke uitdaging voor de uitgesproken premier, waarvan de benoeming het bewijs is dat Japan zijn naoorlogse identiteit, van een vredelievende staat waarin pacifisme verankerd is in de grondwet, definitief is ontgroeid.

Detail photos of gifts exchanged between President Donald Trump and Japanese Prime Minister Sanae Takaichi, Tuesday, October 28, 2025, at Akasaka Palace in Tokyo, Japan. (Official White House Photo by Daniel Torok)

Toenemende dreiging van drie kanten

Japan bevindt zich geografisch in een complex strategisch landschap. In het westen kijkt het uit over de Oost-Chinese Zee, waar Chinese marineschepen en kustwachtvaartuigen bijna dagelijks patrouilleren rond de door Tokio bestuurde Senkaku-eilanden – door Beijing geclaimd als Diaoyu. [11] In het noorden loert Rusland, waarmee Japan formeel nooit een vredesverdrag heeft gesloten na de Tweede Wereldoorlog, en dat sinds de oorlog in Oekraïne zijn militaire samenwerking met China heeft verdiept.[12]

Vanuit het westen en zuiden komt de dreiging uit Noord-Korea, dat recordaantallen ballistische raketten test, die geregeld over Japans luchtruim vliegen.[13] Deze permanente dreiging vanuit drie richtingen, gepaard met de druk vanuit de VS om meer bij te dragen aan de militaire samenwerking, voedt in Tokio het gevoel van urgentie om de eigen militaire capaciteit te vergroten.

Binnenlands blijft deze uitbreiding echter omstreden. Vooral in de zuidelijke prefectuur Okinawa, waar de meeste Amerikaanse troepen zijn gestationeerd, klinkt weerstand tegen verdere militarisering.[14] Toch groeit onder jongere Japanners de steun voor een steviger veiligheidsbeleid, mede gevoed door de oorlog in Oekraïne en de perceptie dat afschrikking de enige realistische optie is om een regionaal conflict te voorkomen.[15]

Geen pacifisme meer

De naoorlogse nationale strategie van Japan richtte draaide om een pacifistische houding en economische wederopbouw onder de Amerikaanse veiligheidsparaplu. Nu streeft Tokio nu dus met groeiende publieke steun naar strategische zelfstandigheid binnen diezelfde alliantie.[16] De aanschaf van nieuwe raketten benadrukt daarmee groei van de Japanse Zelfverdedigingsmacht (SDF) als nationale krijgsmacht, en wijst op de revolutie in het nationale veiligheidsbeleid die zich langzaam maar zeker sinds het einde van de Tweede Wereldoorlog heeft voltrokken.

Waar Japan decennialang vasthield aan het pacifistische artikel 9 van de grondwet, dat het gebruik van geweld verbood als middel om internationale conflicten op te lossen,[17] heeft het land de afgelopen jaren stap voor stap de grenzen van die bepaling opgerekt.[18]

Dat begon direct na de Koude Oorlog, toen Tokio in 1992 een eerste voorzichtige stap buiten de eigen grenzen deed met een wet die deelname van de SDF aan VN-vredesmissies mogelijk maakte.[19] De eerste uitzending volgde een jaar later, naar Cambodja.[20] Na de aanslagen van 11 september 2001 stuurde Japan maritieme eenheden naar de Indische Oceaan ter ondersteuning van operaties in Afghanistan, en later volgde een wederopbouwmissie in Irak.[21] In 2011 opende Japan in Djibouti zijn eerste permanente overzeese basis.[22]

De meest radicale transformatie kwam echter in 2015, toen de regering van oud-premier Shinzo Abe het collectieve zelfverdedigingsrecht erkende. Daarmee kreeg Japan in theorie de mogelijkheid om militaire steun te verlenen aan bondgenoten wanneer die worden aangevallen.[23] In hetzelfde jaar werden de richtlijnen voor de alliantie met de VS herzien, wat gezamenlijke operaties buiten de regio mogelijk maakte.[24]

President Donald Trump exchanges gifts with Japanese Prime Minister Sanae Takaichi, Tuesday, October 28, 2025, at Akasaka Palace in Tokyo, Japan. (Official White House Photo by Daniel Torok)

Preventieve oorlogsvoering

Deze juridische en operationele verruiming legde de basis voor de koerswijziging die in 2022 onder premier Fumio Kishida zichtbaar werd. Dat jaar presenteerde de regering drie strategische documenten – de Nationale Veiligheidsstrategie, de Defensiestrategie en het Uitvoeringsplan – waarin een verdubbeling van het defensiebudget werd vastgelegd en Japan formeel afstand nam van zijn voorheen louter defensieve houding.[25]

Centraal daarin staat de ontwikkeling van zogeheten counterstrike capabilities, ofwel tegenaanvalcapaciteit.[26] Japan beschikt nu over de optie om vijandelijke lanceerinstallaties te treffen voordat deze het eigen grondgebied kunnen raken: preventieve oorlogsvoering dus. Daarmee heeft het land de interpretatie van zijn vredesclausule zodanig verruimd dat het inmiddels, qua capaciteit, en in allesbehalve naam, over een normaal leger beschikt.

Hi tech leger

Intussen is de SDF uitgegroeid tot een van de technologisch meest geavanceerde krijgsmachten ter wereld, uitgerust met langeafstandsraketten, maritieme verdedigingssystemen en satelliet-gestuurde precisiewapens.[27] In 2023 werd de samenwerking met Washington verder verdiept tijdens een bijeenkomst tussen de ministers van Buitenlandse Zaken en uit beide landen, waarbij tientallen afspraken gemaakt werden over industriële samenwerking, gezamenlijke oefeningen en interoperabiliteit van wapensystemen.[28] In 2024, bij het staatsbezoek van premier Kishida aan president Biden, werden de afspraken nog verder uitgebreid.[29]

Parallel daaraan breidde Tokio zijn netwerk van partnerschappen in de Indo-Pacific en Europa uit, met gezamenlijke afschrikking als uitgangspunt. Zo heeft Japan inmiddels zogeheten Reciprocal Access Agreements (RAA’s) gesloten met, onder andere, Australië (2023), Duitsland (2024) en Filipijnen (2024).[30] Dit zijn wederzijdse troepen­toegangsovereenkomsten die gezamenlijke oefeningen, logistieke ondersteuning en stationering vergemakkelijken.

Belangrijke schakel

Ook werkt Japan, samen met het Verenigd Koninkrijk en Italië, aan de ontwikkeling van een nieuw gevechtsvliegtuig, het Global Combat Air Programme (GCAP), dat in de jaren 2030 oudere vliegtuigmodellen moet vervangen.[31] Ook met Nederland en Frankrijk wordt de militaire samenwerking stap voor stap uitgebreid, onder meer via gezamenlijke maritieme oefeningen, defensie-technologische uitwisseling en deelname aan internationale patrouilles.[32]

Binnen de zogeheten Quad – het veiligheidskader van de VS, Japan, India en Australië – probeert Tokio eveneens zijn rol te versterken, al blijft dat overleg voorlopig vooral politiek-symbolisch.[33] Japan onderhoudt sinds 2023 een permanente missie bij de NAVO in Brussel, een primeur voor een Aziatisch land.[34] Tokio wil dat toekomstige wapensystemen voldoen aan NAVO-standaarden om de interoperabiliteit met westerse partners te vergroten. Daarmee positioneert Japan zich steeds meer als de belangrijkste schakel tussen de Euro-Atlantische en Indo-Pacifische veiligheidsordes.[35]

Fragiele balans

Tegelijk is de relatie met China, ondanks de toenemende rivaliteit tussen Beijing en Washington, weer voorzichtig aan het ontdooien.[36] China is nog steeds Japans grootste exportpartner, goed voor bijna een vijfde van de buitenlandse handel.[37] Voor Tokio is economische stabiliteit even essentieel als militaire paraatheid. De regering-Takaichi probeert die spagaat te bewaren. Stevig in de veiligheidsrelatie met de VS, zonder de economische kanalen naar Beijing te verbreken.

Ook de relatie met Zuid-Korea, jarenlang getekend door historisch wantrouwen en diplomatieke wrijving over het oorlogsverleden en dwangarbeid, kent een voorzichtige dooi.[38] Sinds 2023 hebben beide landen onder Amerikaanse druk de militaire samenwerking hersteld en inlichtingenuitwisseling hervat, mede vanwege de groeiende dreiging van Noord-Korea.[39] In april 2024 nam de Japanse marine voor het eerst in jaren deel aan een gezamenlijke trilaterale oefening met Zuid-Korea en de Verenigde Staten.[40] De verzoening blijft broos, maar de gedeelde dreigingen maken dat pragmatisme de overhand krijgt.

Voor premier Takaichi vormt deze geopolitieke context zowel een waarschuwing als een legitimatie. Haar beleid bouwt voort op de eerder ingezette lijn van militaire opbouw, maar ze verpakt het in een nationaler narratief: Japan moet niet alleen sterk zijn omdat de wereld gevaarlijker wordt, maar ook omdat het dat zelf wil.[41] Het ‘gouden tijdperk’ van de alliantie met de VS kondigt daarom meer aan dan hernieuwde samenwerking. Het markeert het moment waarop Japan, langzaam maar onomkeerbaar, uit de schaduw van zijn pacifistische verleden stapt.

[1] https://asia.nikkei.com/politics/international-relations/indo-pacific/us-wants-asian-allies-to-spend-5-of-gdp-on-defense-pentagon-says

[2] https://www.nrc.nl/nieuws/2025/10/14/japanse-wereldexpo-maakt-de-beloofde-technologische-utopie-nog-niet-waar-a4909443

[3] https://japan.kantei.go.jp/101_kishida/statement/202303/_00015.html

[4] https://www.nytimes.com/live/2025/10/27/us/trump-news-japan/c07f4402-8356-5f27-bcaa-2627f4d333a4

[5] https://thedefensepost.com/2025/10/29/trump-f35-missiles-japan/; deze raketten wil de VS mogelijk ook produceren in Nederland, zie: https://www.nrc.nl/nieuws/2025/11/04/juist-nu-europa-onafhankelijker-wil-worden-van-de-vs-gaat-nederland-misschien-amerikaanse-raketten-produceren-a4911794

[6] https://www.reuters.com/article/business/japan-picks-lockheed-f-35-fighter-as-allies-stress-tight-ties-idUSTRE7BJ05L/

[7] https://media.defense.gov/2024/Dec/12/2003610525/-1/-1/0/JAPAN_20-18.PDF; https://mainichi.jp/english/articles/20181213/p2a/00m/0na/019000c; https://www.asahi.com/ajw/articles/14015916

[8] https://www.chathamhouse.org/2025/10/sanae-takaichi-sees-herself-successor-shinzo-abe-changes-japans-politics-present-big

[9] Voor een uitgebreide analyse van Abe’s ideologie: https://www.hurstpublishers.com/book/the-iconoclast/

[10] https://thediplomat.com/2025/10/takaichis-ambitious-economic-and-security-agenda-for-japan/

[11] https://mainichi.jp/english/articles/20251021/p2g/00m/0in/029000c

[12] https://nos.nl/artikel/2566437-de-band-tussen-rusland-en-china-is-sterker-dan-ooit-ten-koste-van-europa

[13] https://nos.nl/artikel/2513216-noord-korea-lanceert-opnieuw-korteafstandsraketten-japan-boos

[14] https://nos.nl/artikel/2448798-op-okinawa-groeit-de-angst-voor-oorlog-en-de-afkeer-van-amerikanen

[15] Voor een uitgebreide peiling, zie: https://roles.rcast.u-tokyo.ac.jp/uploads/publication/file_english/205/publication.pdf

[16] https://www.csis.org/analysis/kishidas-realism-diplomacy-yoshida-doctrine-values-based-diplomacy

[17] https://japan.kantei.go.jp/constitution_and_government_of_japan/constitution_e.html

[18] Voor een uitgebreide analyse hiervan, zie: https://www.cfr.org/book/japan-rearmed

[19] https://www.japaneselawtranslation.go.jp/en/laws/view/3529/en

[20] https://www.mofa.go.jp/policy/un/pko/pamph96/02_2.html

[21] https://www.mod.go.jp/en/d_act/kokusai_heiwa/pko/iraq_pko/pdf/iraq.pdf

[22] https://www.mofa.go.jp/region/africa/djibouti/note0904-e.pdf

[23] https://www.nrc.nl/nieuws/2015/09/21/abe-omzeilt-pacifisme-maakt-japanners-razend-1538607-a773871

[24] https://www.mofa.go.jp/files/000078188.pdf

[25] https://japan.kantei.go.jp/101_kishida/statement/202212/_00006.html; https://www.csis.org/analysis/whats-new-japans-three-strategic-documents

[26] https://www.cas.go.jp/jp/siryou/221216anzenhoshou/nss-e.pdf

[27] https://www.mod.go.jp/en/d_architecture/missile_defense/index.html

[28] https://www.war.gov/News/Releases/Release/Article/3265559/joint-statement-of-the-2023-usjapan-security-consultative-committee-22/

[29] https://www.mofa.go.jp/files/100652114.pdf

[30] Zie: https://www.mofa.go.jp/files/100694772.pdf; https://www.defence.gov.au/defence-activities/programs-initiatives/australia-japan-reciprocal-access-agreement; https://www.mofa.go.jp/press/release/pressite_000001_00124.html

[31] https://www.mod.go.jp/en/equipment/global-combat-air-programme/index.html

[32] Zie, bijvoorbeeld: https://www.mod.go.jp/en/images/a6b9a3f5914e14c167df651dbf8661791ae25a73.pdf; https://www.mod.go.jp/en/images/9a76196a09b0471eb271dbd4c831ce54bf8953a9.pdf

[33] https://link.springer.com/article/10.1057/s41311-022-00383-y

[34] https://www.nrc.nl/nieuws/2025/01/17/japan-opent-navo-ambassade-in-brussel-het-is-een-cruciale-stap-voor-ons-a4879956

[35] https://leidenasiacentre.nl/publication-shaping-a-new-alliance-japans-defensive-evolution-and-strategic-shift-towards-nato-and-europe/

[36] Zie, bijvoorbeeld: https://nos.nl/artikel/2573076-china-heft-handelsboycot-japan-op-maar-fukushima-vist-achter-net; https://nos.nl/artikel/2561618-zuid-korea-japan-en-china-willen-nauwere-samenwerking-te-midden-van-tarieven-vs

[37] https://www.mofa.go.jp/files/100540401.pdf

[38] https://www.nrc.nl/nieuws/2025/08/22/trump-en-assertieve-buurlanden-dwingen-japan-en-zuid-korea-elkaar-op-te-zoeken-a4903764

[39] https://asia.nikkei.com/politics/japan-south-korea-ties/japan-s-kishida-south-korea-s-yoon-call-for-deeper-ties-in-final-summit

[40] https://mainichi.jp/english/articles/20250915/p2g/00m/0in/026000c

[41] https://japan.kantei.go.jp/104/statement/202510/24shoshinhyomei.html