Matthijs Lok is historicus aan de Universiteit van Amsterdam. Hij schreef het boek Antiliberal internationalism in the Twentieth century: Beyond Left and Right, over de geschiedenis van illiberisme in Europa en de VS. Met het antidemocratische nationalisme van onder andere JD Vance ziet hij vooral een nieuw hoofdstuk in de eeuwige strijd om de erfenis van de Verlichting.

Hoe zou jij als ideeënhistoricus duiden wat er op dit moment in de VS speelt?

“Er is duidelijk een reactionaire, conservatieve revolutie aan de gang. Als burger en ook als Europeaan vind ik het verontrustend, maar als academicus vind ik het juist het heel interessant. Alles wordt in de VS opnieuw vormgegeven, dat is echt revolutionair, en ook heel ideologisch. Het is een heel ander soort conservatisme dan zoals we dat kennen sinds Reagan. Dat was juist heel internationalistisch en optimistisch van toon, en bouwde voort op het klassieke vrijemarkt denken. Wat we nu zien is juist heel donker en pessimistisch, het gaat heel erg uit van verval en culturele neergang. In die zin bouwt het voort op oudere ideeën, die obsessie met verval, corruptie en de wens tot regeneratie zie je vaak terug bij conservatisme. Maar het radicalisme en de ideologische drive die sommige mensen binnen de regering-Trump nu uitdragen vind ik heel opvallend.

“Amerika heeft eerder periodes van pessimisme en isolationisme gehad, in de late negentiende eeuw bijvoorbeeld. Ook toen ging het, net als nu, heel erg over immigratie en het beschermen van de eigen grenzen. Dus misschien moeten we zeggen dat de naoorlogse periode, met het sterke trans-Atlanticisme, als specifieke reactie op de Tweede Wereldoorlog, juist de uitzondering was. Door de geschiedenis heen heeft bijvoorbeeld ook het fascisme bijvoorbeeld aardig wat aantrekkingskracht gehad in Amerika. Die meer rechts-autoritaire kant van Amerika hebben we misschien de laatste 80 jaar een beetje over het hoofd gezien. Maar hij is altijd aanwezig geweest.”

Wat kenmerkt de ideologie die nu in Washington heerst?

“Een van de belangrijkste kenmerken is de diepe haat tegen de liberale wereld van de Democraten, de grote steden aan de Oost- en Westkust, het individualisme en het in hun ogen doorgeschoten diversiteit – en inclusiviteit denken. En natuurlijk de hang naar een puur wit en Christelijk nationalisme. Maar er lijken ook allerlei nieuwe elementen in te zitten, zoals de sterke vertegenwoordiging van mensen uit de Hindoestaande diaspora in de VS. En dan zijn er de traditionele familiewaarden, de nadruk op gezin en religie, met name het Katholicisme. Wat het ook weer interessant maakt dat Trump juist helemaal geen traditionele familie man is, en ook geen overtuigd Christen.”

“Maar JD Vance heeft zichzelf bekeerd tot het Katholieke geloof, en lijkt ook geïnspireerd te zijn door de ideeën van de Katholieke contrarevolutie. Die lijken een grote rol te spelen. Dat was een reactie op de Verlichting en vooral op de Franse revolutie gedurende een belangrijk deel van de negentiende eeuw.  JD Vance plaatst zich door zijn bekering tot het katholicisme in die traditie. Maar dan wel met een eigentijdse toepassing van die contrarevolutionaire ideeën. Maar dat is ook weer een contradictie, want het katholicisme is juist helemaal geen nationalistische ideologie, de Kerk is juist bij uitstek een transnationale organisatie.”

“Er zijn invloeden zichtbaar van allerlei anti-Verlichtingsdenkers. Die zie je ook terug bij een auteur als Daniel Deneen, die verbonden is aan de katholieke Notre Dame University. Critici van de Verlichting, en dan vooral religieuze critici, werden vaak weggezet als losers van de geschiedenis, omdat het Verlichtingsdenken zo dominant is geworden. Maar ze lijken nu dus weer aan invloed te winnen. Verlichtingsidealen zoals individualisme, gelijkheid en rede worden weer volop aangevallen. Vaak dus door katholieke denkers. JD Vance ziet zichzelf duidelijk in die traditie. En dat terwijl Amerika van oudsher juist een protestants land is. Katholieken werden niet altijd als ‘goede Amerikanen’ gezien. Dus er zitten allerlei oude elementen in maar ze worden wel ‘misbruikt’ in een hedendaagse context.”

Het nationaal-conservatisme lijkt dus nogal veel gezichten te hebben. Wat verenigt al deze mensen nu?

“Toch vooral het delen van een gezamenlijke vijand, namelijk de liberalen van de Oost- en Westkust. Dat zijn dus liberalen die geloven in de Verlichtingsidealen van gelijkheid, individuele vrijheid, vooruitgang etc. Die hebben ze nu bijna definitief verslagen, zo lijkt het wel. Er zit heel veel diversiteit aan ideeën in deze antiliberale beweging. Zo lang er een gezamenlijke vijand is dan blijft dat wel bij elkaar, maar de grote vraag is of ze het ook eens kunnen worden over wat er voor de liberale orde in de plaats moet komen. Trump zelf is in ieder geval geen visionaire ideoloog.”

“In zekere zin zien we hier dus vooral een oude strijd – voor of tegen de Verlichting – die steeds weer terugkeert, maar op een hele nieuwe manier. Die strijd is een soort golf van actie en reactie aan beide kanten, die steeds door de trans-Atlantische relatie deint. Vooral het antiverlichtingsdenken neemt steeds nieuwe vormen aan. Dat begon al met de contraverlichting van de negentiende eeuw, het klassieke conservatisme van direct na de Tweede Wereldoorlog, het neoconservatisme vanaf de jaren 70 en nu dit katholiek geïnspireerde nationaal-conservatisme. Hierop zal ook wel weer een reactie komen vanuit de andere kant.”