Steven Van Hecke is politicoloog en als hoogleraar Europese politiek verbonden aan de Faculteit Sociale Wetenschappen van de KU Leuven

Sinds de herverkiezing van Donald Trump is het debat over de toekomst van de trans-Atlantische relatie in een stroomversnelling geraakt. Een symbolisch kantelpunt was de toespraak van vicepresident J.D. Vance op 14 februari 2025 tijdens de Munich Security Conference (MSC), precies een jaar geleden. De toon van de vicepresident was scherp en de inhoud ongewoon kritisch voor een traditionele bondgenoot.

Twee weken later volgde het incident tussen Trump en de Oekraïense president Zelenskyy in het Witte Huis. Samen versterkten die momenten het gevoel van schok in Europa. Plots leek het minder vanzelfsprekend dat Amerikaanse veiligheidsgaranties onvoorwaardelijk bleven gelden.

Een jaar later rijst dan ook de vraag: waar staat Europa nu?

De Munich Security Conference is een jaarlijkse internationale conferentie waar veiligheid en geopolitieke uitdagingen worden besproken. In het Munich Security Report 2026, getiteld Under Destruction, worden de recente ontwikkelingen in een bredere context geplaatst. Het rapport spreekt van een tijdperk van ‘wrecking-ball politics’ ofwel ‘sloopkogelpolitiek’: een periode waarin bestaande structuren en instituties worden ondermijnd en klassieke bondgenootschappen worden losgelaten.

“Er is geen weg terug,” zegt Prof. dr. Steven Van Hecke (KU Leuven), met wie we voor dit interview spraken. “Trump-II heeft onze kijk op Washington voorgoed veranderd.”

Wat betekent deze ‘sloopkogelpolitiek’ voor de EU?

“Er is in het eerste volle kalenderjaar van Trump-II heel veel afgebroken,” zegt Van Hecke. “Maar wat er precies voor in de plaats moet komen, is niet duidelijk. En ik denk dat het Trump daar ook niet in de eerste plaats om te doen is.”

Volgens Van Hecke speelt aandacht een centrale rol. Zolang Trump de nieuwscyclus beheerst, is dat politieke winst. “Maar wat is nu het grote plan?” vraagt Van Hecke zich af. “Gaat het in Washington om controle over het westelijk halfrond? Om China te overtreffen? Om Rusland op afstand te houden? Of om zich terug te trekken naar het Amerikaanse continent? Er zit veel ruis op. Het is niet helder wat de langetermijnstrategie is. Voor Europa zorgt die onduidelijkheid voor onzekerheid. Brussel is het spiegelbeeld van Washington. Terwijl de EU heldere langetermijndoelen heeft, zoals klimaatneutraliteit, strategische autonomie en economische competitiviteit, ontbreekt het vaak aan snelle en zichtbare doorbraken.’’

“Wij weten goed waar we naartoe willen,” zegt Van Hecke. “Maar op de korte termijn slagen we er niet in om duidelijke, grote stappen te zetten. En daardoor blijven we vaak in een reactieve modus.”

Verschil in politieke cultuur

De spanning tussen Washington en Brussel wordt versterkt door een verschil in besluitvormingscultuur. “De Amerikaanse president kan via uitvoerende decreten relatief snel handelen. De Europese Unie daarentegen is,’’ zoals Van Hecke het noemt, “democratie in het kwadraat: besluitvorming verloopt via complexe en uitgebreide onderhandelingen tussen lidstaten en allerlei andere instellingen.’’

Het gevolg is dus dat Europa vaak vastzit in een passieve houding. Rond internationale bijeenkomsten zoals de Munich Security Conference verschuift de aandacht dan ook naar wat Washington zal aankondigen. “Niemand stelt zich de vraag wat Europa daar zelf zal voorstellen,” merkt Van Hecke op. “Iedereen vraagt zich af, soms bijna bibberend: wat gaan de Verenigde Staten zeggen? Dat is de kern van het probleem. We zitten mentaal nog te veel in een afhankelijkheidspositie en vinden het moeilijk om ons een Europa voor te stellen zonder de VS een belangrijke rol toe te kennen.”

Economische versnelling

De ‘sloopkogelpolitiek’, zoals beschreven in het rapport van de MSC, heeft niet alleen gevolgen voor defensie, maar ook voor het handelsbeleid. “De Europese Commissie zet sterker in op de diversificatie van handelsrelaties, onder meer met Mercosur, India en Australië. We moeten onze afhankelijkheden spreiden,” zegt Van Hecke. “De VS zal een cruciale handelspartner blijven, maar we willen minder kwetsbaar zijn. Opvallend is dat de EU vandaag sneller bereid is om gedeeltelijke of gefaseerde akkoorden te sluiten. Vroeger zouden we zo’n akkoord onvoldoende hebben gevonden,” zegt hij. “Nu zeggen we: beter een gedeeltelijk akkoord dan helemaal geen akkoord. We kunnen het ons niet meer permitteren om eindeloos te blijven onderhandelen.”

NAVO onder druk en de ‘coalition of the willing’

Op veiligheidsvlak staat vooral de NAVO onder spanning. Twijfels over de betrouwbaarheid en solidariteit van het bondgenootschap hebben geleid tot gesprekken over aanvullende samenwerkingsvormen, zoals de ‘coalition of the willing’: landen die bereid zijn om bij een mogelijk staakt-het-vuren in Oekraïne operationele verantwoordelijkheid op te nemen.

“Dat is een soort second best,” zegt Van Hecke. “Niet omdat de Europese Unie dat niet kan, maar omdat de NAVO door de veranderende rol van de VS minder geschikt is geworden om hier iets aan bij te dragen.”

Moeten we meer zoals de VS zijn?

“Ja, maar niet qua stijl,” zegt Van Hecke. “We moeten het lef hebben van de VS, van India, van China. We moeten werken aan onze eigenwaarde en zelfvertrouwen.”

Europa staat dus voor een uitdaging om strategisch autonomer te worden, zonder af te stappen van de eigen politieke cultuur. Trump kopiëren zou volgens Van Hecke in het tegendeel werken. “Dat past niet bij ons en zou onze geloofwaardigheid schaden.”

Heeft Europa dan iets geleerd na München 2025?

“Europa staat er vandaag toch anders voor dan tijdens het weekend van München 2025.’’ Volgens Van Hecke is er sprake van een mentale versterking. “Vorig jaar was het echt nog een schok. De vicepresident kwam ons de les lezen, in een toon en stijl die we van een bondgenoot niet gewend zijn. Dat kwam hard aan. Vandaag is die verrassing grotendeels verdwenen. Europa is beter voorbereid op de scherpe toon uit Washington.”

“Maar met Trump weet je nooit, het kan altijd in overtreffende trap,” zegt Van Hecke. “Maar we zijn weerbaarder geworden.”