Laurien Crump is onderzoeker aan het Centrum voor Parlementaire Geschiedenis van de Radboud Universiteit Nijmegen.

Vier jaar na de grootschalige Russische invasie in Oekraïne is een oplossing voor het conflict nog altijd niet in zicht. Een vredesakkoord is niet alleen nodig voor de Oekraïense bevolking, maar ook voor de bredere veiligheid van Europa. In deze serie buigen diverse deskundigen zich over de vraag wat rechtvaardige en duurzame vrede is en wat er nodig is om ook op lange termijn stabiliteit te bereiken. Deze week: Laurien Crump over drie lessen voor Europa.

Precies vier jaar na de grootschalige Russische invasie in Oekraïne waren de Verenigde Staten en Hongarije de enige NAVO-landen die hun stem onthielden bij een VN-resolutie over “Support for Lasting Peace in Ukraine”.[1] Zelfs de rechts-populistische regering van Slowakije stemde voor. De VS scharen zich daarmee aan de zijde van BRICS-landen en schurkenstaten. Het stemgedrag van de VS legt nogmaals een duidelijke trans-Atlantische kloof bloot: de normen en waarden waarop ook de NAVO gestoeld is, worden niet meer met de grootste “bondgenoot” gedeeld. Zelfs zo’n cruciaal begrip als vrede is veeleer een splijtzwam dan een gedeelde visie.

Dat blijkt ook uit Trumps eerste State of the Union-toespraak op dezelfde dag, waarin hij de oorlog in Oekraïne kenschetst als “the killing and slaughter between Russia and Ukraine”, zonder Rusland als schuldige aan te wijzen.[2] Dit is volledig in lijn met het Oekraïnebeleid van zijn regering, waarbij de nadruk eerder ligt op een lucratieve deal dan op een eerlijke vrede.

Wolf in schaapskleren

De toon van Rubio’s zoetgevooisde toespraak in München deed misschien anders vermoeden. Toch bleek de Amerikaanse minister van Buitenlandse Zaken een wolf in schaapskleren, die in feite pleitte voor een trans-Atlantische band op Trumps voorwaarden. In diezelfde week werd Zelensky wederom door een Russische partijideoloog en een Amerikaanse vastgoedmagnaat onder druk gezet om zelfs de nog niet veroverde stukken van de Donbas op te geven, en Trumps onderonsje met voornamelijk autocraten en populisten in Washington, bij de oprichting van zijn ‘Board of Peace’, heeft als voornaamste doel om de Gazastrook te reserveren als “Rivièra” voor projectontwikkelaars. “WORLD PEACE”, zoals Trump het noemt, dient primair zijn eigen entourage.

De Oekraïense president Zelensky beseft dat heel goed. Op maandag 23 februari smeekte hij zijn Amerikaanse ambtgenoot in een interview met CNN: “Stay on our side”.[3] Op diezelfde dag kreeg Zelensky nog een klap te verduren: de Slowaakse premier Fico levert Oekraïne geen noodstroom meer en de Hongaarse premier Orban blokkeert de EU-miljarden voor Oekraïne. Het is geen toeval dat dit precies een week na het bezoek van Marco Rubio aan Slowakije en Hongarije gebeurde: de huidige Amerikaanse regering zit veel meer op een lijn met de rechts-populistische premiers van Slowakije en Hongarije dan met de rest van Europa.

Wat te doen?

Wat zouden de dertig NAVO-landen die het wel eens zijn over “Support for Lasting Peace in Ukraine”, waaronder het nieuwe Nederlandse kabinet, idealiter moeten doen, nu de wereldorde zoals we die sinds het eind van de Tweede Wereldoorlog kenden, in Davos officieel is doodverklaard? Terwijl in Davos de Canadese premier Carney “intermediate powers” opriep om niet langer in een leugen te leven,[4] noemde de Oekraïense president Zelensky Europa “just a salad of small and middle powers seasoned with enemies of Europe”.[5]

Beiden riepen ertoe op om de krachten te bundelen en zelfs Marco Rubio zei in München: “We want Europe to be strong”.[6] Het “sterke Europa” van Rubio is echter een ander Europa dan het Europa dat Zelensky voor ogen heeft. En Rubio’s “strong” is niet “the power of legitimacy, integrity and rules”, die Carney benoemt. Om een rechtvaardige vrede in Oekraïne, Gaza en elders dichterbij te brengen dient dat onderscheid duidelijk gemaakt te worden. Voor een duurzame vrede zijn drie punten essentieel: niet langer wensdenken, niet langer meten met twee maten en niet langer meebuigen.

Losgeslagen puber

Het is verleidelijk om de toespraak van Marco Rubio in München als een liefdesverklaring te zien na de koude douche van JD Vance een jaar eerder; om de trilaterale besprekingen tussen de Verenigde Staten, Rusland en Oekraïne in Genève te beschouwen als een oprechte poging voor een rechtvaardige vrede in Oekraïne; en om weer rustig te gaan slapen nu Trump Groenland noch gekocht, noch geannexeerd heeft. In een poging de betrekkingen glad te strijken noemde Rubio de Verenigde Staten “a child of Europe”.

Dat kind is echter uitgegroeid tot een losgeslagen, recalcitrante en verongelijkte puber. De daden spreken boekdelen. In München zei Rubio het overleg met Europese leiders over Oekraïne af wegens andere verplichtingen. Een Europese betrokkene noemde dat “insane”, een ander zei dat een gesprek zonder de VS weinig gewicht in de schaal legde.[7] Direct na München reisde Rubio door naar de twee meest populistische leiders in de Europese Unie: Robert Fico, de premier van Slowakije, en Viktor Orbán, de premier van Hongarije.

Van bondgenoot tot sloopkogel

Het bezoek aan Hongarije, krap twee maanden voor de verkiezingen aldaar, was het meest saillant. Rubio en Orbán verklaarden elkaar openlijk de liefde en spraken over “a new golden age” in de wederzijdse betrekkingen.[8] Met de woorden “your success is our success” benadrukte Rubio dat de Amerikaanse president de Hongaarse premier op alle mogelijke manieren zou ondersteunen. Het moge aan de vooravond van de verkiezingen in Hongarije duidelijk zijn dat dit precies is wat in de National Security Strategy bedoeld werd met het aanmoedigen van “patriotic European parties” met als doel om Europa “strong” te maken.[9] Tegelijkertijd heeft Trump Zelensky tijdens de gesprekken in Genève afgelopen week weer meermaals onder druk gezet om zelfs niet veroverd grondgebied af te staan aan Rusland.

De Amerikanen zijn niet uit op een eerlijke vrede in Oekraïne, maar op een snelle deal. Het rapport voorafgaand aan de Veiligheidsconferentie in München had het bij het rechte eind: de Verenigde Staten is de meest prominente uitdrager van de ‘sloopkogelpolitiek’ die de naoorlogse wereldorde om zeep helpt.[10] Met die waarheid in het achterhoofd moeten we ons niet in slaap laten sussen door Rubio, maar de realiteit onder ogen zien: de Verenigde Staten is ook vanuit Europees perspectief verworden van bondgenoot tot sloopkogel.

Vrede als een fata morgana

Vrede is geen relatief begrip. Vrede is absoluut. In de ogen van de rest van de wereld heeft het Westen allang de moral high ground verloren door de genocide in Gaza geen halt toe te roepen. De “leugen, waarin we leven” – in de woorden van Havel geëchood door Carney – geldt niet alleen voor het vergoelijken van Trump en zijn entourage, maar ook het niet benoemen van de genocide in Gaza. Als internationaal recht geschonden wordt, moet dat veroordeeld worden, of het nu Gaza, Iran, Venezuela, Oekraïne of elders betreft. De neiging om bij onze (voormalige) bondgenoten een oogje dicht te knijpen geeft ook onze vijanden meer ruimte. De ruimte die Netanyahu zich heeft toegeëigend, heeft ook Poetins speelruimte vergroot.

Terwijl Carney’s speech een wake-up call was voor de westerse elite in Davos, was de “rules-based order” voor het mondiale zuiden allang verleden tijd. Er is echter wel een belangrijk kwalitatief verschil met Trump aan het roer: Amerikaanse interventies zijn inderdaad geen nieuw verschijnsel, maar een Amerikaanse president die hardop zegt internationaal recht “niet nodig” te vinden, omdat hij koerst “op zijn eigen moraliteit” is dat wel.[11] In de nieuwe National Defense Strategy, getiteld Restoring peace through strength for a new Golden Age of America, windt de Amerikaanse regering er geen doekjes om: de tijd van ‘cloud-castle abstractions like the rules-based international order’ zijn voorbij.[12] Ook dergelijke uitspraken vergroten de speelruimte van autocraten. Als het Westen niet met twee maten zou meten, zou “the rules-based international order” meer dan een abstractie kunnen zijn. Als iedereen zich aan dezelfde regels zou moeten houden, is vrede niet langer een fata morgana.

Taal van de macht

Op de veiligheidsconferentie in München probeerden Amerikaanse afgevaardigden van de Democraten de Europese aanwezigen er in de wandelgangen van te overtuigen tegengas te geven tegen Trump cum suis. Een jaar meebuigen voedde Trumps wens om niet alleen Oekraïne in de uitverkoop te doen en de Venezolaanse president te kidnappen, maar ook Groenland te annexeren. Slechts de dreiging van de Europese ‘handelsbazooka’ deed Trump op zijn schreden terugkeren. De taal van de macht is de taal die Trump verstaat. Dat heeft Poetin ook heel goed begrepen.

Tijdens de Koude Oorlog slaagden kleine en middelgrote Europese landen er wel in om niet langer op het menu te staan als “salad seasoned with enemies”, in de woorden van Zelensky, maar om aan tafel te zitten. Het waren juist kleine en middelgrote landen aan beide zijden van het IJzeren Gordijn die in de jaren zeventig van de vorige eeuw het initiatief namen tot de Conferentie voor Veiligheid en Samenwerking in Europa, de voorloper van de OVSE, onder andere om ervoor te zorgen dat de Amerikanen en de Sovjets niet langer over hun hoofd besluiten namen die hen betroffen.

Ook Nederland liet zo nu en dan zijn tanden zien en zocht de grenzen van de speelruimte op waar het begin jaren tachtig de plaatsing van kruisraketten op Nederlandse bodem betrof. Toen bleek dat het maken van een vuist richting de VS wel degelijk effect had. Nu is er nog veel meer reden om niet mee te buigen. Vrede, veiligheid en internationaal recht staan tegelijkertijd op het spel.

Stroomversnelling

We leven nu in een ironische omkering van de periode vlak na de Koude Oorlog. Waar de stroomversnelling van de geschiedenis tussen de val van de Berlijnse Muur op 9 november 1989 en de eenwording van Duitsland op 3 oktober 1990 het “einde van de geschiedenis” en een enkele reis richting liberale democratie leek in te luiden, gaat de geschiedenis nu weer met volle kracht vooruit – of is het achteruit?[13] Westers triomfalisme heeft plaatsgemaakt voor een Amerikaanse sloopkogel, die diezelfde liberale democratie dreun na dreun verkoopt. Trump is een anti-Gorbatsjov, die het bondgenootschap onder zijn hoede niet ontrafelt door de lidstaten meer ruimte te geven, maar die het van binnenuit uitholt door de bondgenoten tot vazal te degraderen of zelfs te willen annexeren.[14]

Stevigere vuist

Het feit dat de woorden “peace” en “international law” voor het eerst sinds jaren niet voorkwamen in de slotverklaring van de NAVO-top in 2025 was veelzeggend.[15] Een NAVO zonder moreel fundament plaveit de weg naar een vrede op trumpiaanse termen. Om ervoor te zorgen dat de “rules-based order” meer is dan een abstractie, is een steviger vuist nodig als antwoord op de sloopkogelpolitiek. De dertig (!) NAVO-landen die wel voor “Support for Lasting Peace in Ukraine” hebben gestemd moeten nu hun krachten bundelen en ook buiten de geijkte trans-Atlantische kaders op zoek gaan naar bondgenoten om ervoor te zorgen dat vrede – in Oekraïne en elders – meer is dan een fata morgana.

[1] Support for lasting peace in Ukraine :

[2] Read Donald Trump’s Full SOTU Speech | TIME

[3] Zelensky pleads to Trump: ‘Stay on our side’ | CNN

[4] Davos 2026: Special address by Mark Carney, PM of Canada | World Economic Forum

[5] Davos 2026: Special address by Volodymyr Zelenskyy, President of Ukraine | World Economic Forum

[6] Secretary of State Marco Rubio at the Munich Security Conference – United States Department of State

[7] Rubio skips Ukraine meeting with European leaders in Munich

[8] Secretary of State Marco Rubio and Hungarian Prime Minister Viktor Orban at a Joint Press Availability – United States Department of State

[9] 2025-National-Security-Strategy.pdf, blz. 26.

[10] Munich Security Report 2026 – Munich Security Conference

[11] Morality, military might and a sense of mischief: key takeaways from Trump’s New York Times interview | Donald Trump | The Guardian

[12] 2026 National Defense Strategy

[13] The End of History? on JSTOR

[14] „Trump als Anti-Gorbatschow“: Die Parallelen zwischen Nato und dem Warschauer Pakt

[15] Washington Summit Declaration | NATO Official text