Maarten Muns is eindredacteur van Atlantisch Perspectief

Jack Watling is Senior Research Fellow for Land Warfare bij de Britse denktank RUSI. Hij schreef het boek ‘Staatskunst. Nieuwe spelregels in een verdeelde wereld’. Watling geeft hierin duiding aan het snel veranderende internationale veiligheidslandschap en hoe staten daarin samenwerken, met elkaar concurreren en oorlog voeren. Watling was op 2 april te gast bij de Atlantische Commissie.

De internationale, op internationaal recht gebaseerde wereldorde, zoals we die na de Koude Oorlog kenden, is in rap tempo aan het verdwijnen. Daarvoor in de plaats lijkt een wereld te komen waarin naakte machtspolitiek de boventoon voert. Inmiddels hebben we te maken met twee permanente leden van de VN-Veiligheidsraad – het orgaan waarvan het ooit de bedoeling was dat de grootmachten er samen internationale vrede en stabiliteit bewaakten – die oorlogen beginnen zonder ook maar de moeite te nemen daar een juridische basis voor te vinden.

Machtige statelijke spelers

In deze wereld van steeds agressievere grootmachtspolitiek is het volgens Watling van belang dat kleine en middenmachten de aannames, op basis waarvan ze altijd hun veiligheids- en defensiestrategieën maakten, kritisch herbezien. Die aannames gingen altijd uit van een wereld die inherent stabiel is. Af en toe waren er wel crises, zoals een terroristische aanslag of een pandemie, maar die werden dan relatief makkelijk opgelost. Het onderliggende internationale speelveld bleef altijd stabiel. Dat is ingrijpend veranderd. Landen hebben nu te maken met machtige statelijke spelers – de VS, Rusland, China – die de capaciteiten hebben om de aannames waarop strategieën gebaseerd worden constant te veranderen.

“Denk je bijvoorbeeld eens een Chinese aanval op Taiwan in”, zegt Watling. “Dat is niet ondenkbaar en kan ook zomaar gebeuren in de nabije toekomst. Dat zou enorme schokgolven door de internationale economie jagen en misschien wel tot een grootschalig conflict tussen de VS en China leiden. Andere landen kunnen hun best doen om China hiervan te weerhouden of af te schrikken, maar China kan hier uiteindelijk toch voor kiezen. Dat zou leiden tot een periode van grote instabiliteit.”

“Het gaat er daarbij niet om de impact te minimaliseren – want die is sowieso heel groot –  maar om te zorgen dat je er als staat sterker uitkomt. Dat is een hele andere mindset dan die we gewend waren. Het dwingt tot een manier van internationale politiek bedrijven die we ons in Europa opnieuw moeten aanleren. Want voor kleine- en middenmachten zijn de risico’s in een dergelijke instabiele veiligheidsomgeving veel aanzienlijker dan voor de grootmachten.”

Het jaar 2027

De Amerikaanse oorlog tegen Iran die nu gaande is, en eerder ook de ontvoering van de Venezolaanse president Maduro, ziet Watling tegen deze achtergrond. Voor de VS speelt vooral China steeds een enorm grote rol in het Amerikaanse buitenlandbeleid. Xi Jinping heeft het Chinese leger bevolen om in het jaar 2027 militair klaar te zijn voor een invasie van Taiwan. Dat betekent mogelijk een groot conflict in de regio waarbij, gezien de grote strategische en economische belangen van het eiland, ook de VS betrokken zullen raken. De inschatting van de inlichtingendiensten – althans op dit moment – is niet dat China daadwerkelijk de intentie heeft om in 2027 een militaire actie tegen Taiwan te starten. Niettemin bestaat er volgens Watling in Washington de overtuiging dat de VS op korte termijn China moeten kunnen afschrikken om een militair avontuur te beginnen.

Uit

“Dat afschrikken wordt , gezien de snel toenemende militaire capaciteiten van China, nu al steeds ingewikkelder”, zegt hij. “Maar als China samen met Rusland, Iran en Venezuela zou optrekken, dan wordt het echt rampzalig voor de VS. Daarom probeert Washington volgens Watling deze dreiging nu te desynchroniseren. Het leiderschap in Venezuela vervangen en een flinke mate van invloed in het land krijgen was relatief eenvoudig. Het neutraliseren van de Iraanse militaire capaciteiten – met name hun ballistische raketten en de marine – is nu de volgende stap. Dan blijft Rusland over. De VS kan Rusland niet militair aanpakken gezien zijn enorme arsenaal aan kernwapens. Daarom probeert Washington Moskou te verleiden om neutraal te blijven in een mogelijk conflict met China. Dat doen ze onder andere door een constructieve relatie te bouwen en hen te helpen met een gunstige deal in Oekraïne. De veiligheid van Europa is hierbij van secundair belang. Uiteindelijk ziet de VS Rusland als een Europees probleem en niet langer als een Amerikaans probleem.”

Vooral een egocentrisch beeld

Er zit volgens Watling dus wel degelijk een strategisch wereldbeeld achter de op het oog impulsieve Amerikaanse buitenlandpolitiek. Maar er zit ook een hoop ruimte tussen deze langetermijnoverwegingen, die dus vooral gericht zijn op China, en de uitvoerende macht in het Witte Huis, die bestaat uit president Trump en zijn kleine kring van loyalisten. “Trump heeft geen duidelijke strategische visie. Hij heeft vooral een egocentrisch beeld van zichzelf, zijn regering, zijn plaats in het internationale systeem en de macht die hij heeft over anderen.”

“Maar in sommige zaken is hij verrassend consistent. In de jaren ‘80 had hij het bijvoorbeeld al over Iran (de ayatollahs kwamen in 1979 aan de macht, red.) en het innemen van het olie-eilandje Kharg. En ook toen was hij kritisch op de NAVO, de beperkte bijdragen daaraan van de Europese bondgenoten en had hij al een opvallend positieve houding ten opzichte van Rusland. Trump wil koste wat kost confrontatie met Moskou voorkomen en ziet het land en de grondstoffen die het heeft vooral als een economische opportuniteit voor de VS.”

Moeizame oorlog

“De oorlog tegen Iran verloopt op dit moment moeizaam voor de VS. De Amerikaanse luchtmacht heeft door Iraanse raket- en droneaanvallen een aantal KC-135-tankertoestellen verloren. Die vliegtuigen zijn niet snel te vervangen dus dat is een probleem, ook voor de Amerikaanse afschrikking richting China.” Watling ziet op dit moment maar twee mogelijkheden voor de regering van Trump. “Hij kan stoppen met de aanvallen, de overwinning uitroepen en zich terugtrekken. Maar dat lost het conflict niet op, want zonder vredesdeal zal Iran doorgaan met het blokkeren van de Straat van Hormuz, Amerikaanse bases in de regio aanvallen, want het regime zint op wraak.”

“De andere optie is genadeloos escaleren, en proberen Teheran te dwingen zich te schikken naar voor de VS gunstige voorwaarden. Maar daar is waarschijnlijk een grondoffensief voor nodig. Dat is politiek zeer populair in de VS en kan catastrofaal uitpakken bij de aankomende midtermverkiezingen, die er toch al niet goed uitzien voor de Republikeinen.”

Ook op het gebied van Amerika’s bondgenootschappen, zoals de NAVO, maar ook de verschillende bondgenootschappen in de Indo-Pacific, ziet het er niet goed uit voor de VS. Het vertrouwen onder bondgenoten is zo goed als weg, maar dat ziet de huidige regering in de VS volgens Watling niet als een groot probleem. “Bondgenoten hebben ons nodig, dus ze zullen zich uiteindelijk wel weer schikken naar onze eisen, is de gedachte in Washington. Dat is een erg cynische kortetermijnblik. Maar uiteindelijk zullen Amerika’s bondgenoten zich losmaken en autonomer worden, en dat betekent op termijn juist een risico voor Amerika’s belangen in de verschillende regio’s. Nu biedt met name de NAVO de VS nog veel strategische zeggenschap over haar Europese partners. Maar dat zal onvermijdelijk afnemen als Europa zijn eigen defensie-industrie beter op orde krijgt.”