Maarten Muns is historicus van de internationale betrekkingen en werkt als eindredacteur van Atlantisch Perspectief

“Ik denk dat het verlangen van de VS om Groenland in te lijven nog altijd hetzelfde is,” zei de Deense premier Mette Frederiksen op de veiligheidsconferentie in München. In de militaire commandostructuur van de VS is Groenland alvast dichter naar het homeland getrokken. Het zegt iets over de dieperliggende Amerikaanse logica die aan het werk is rond Groenland.

‘Groenland speelt een belangrijke rol in de verdediging van Noord-Amerika. Door Groenland onder de verantwoordelijkheid van het Amerikaanse Noordelijk Commando te brengen, versterken we ons vermogen om het Amerikaanse grondgebied te beschermen, in samenwerking met EUCOM, Groenland en Denemarken,´ meldde de website van NORTHCOM op 17 juni 2025 in een onopvallend persberichtje van slechts 5 regels.

Viersterrengeneraals

Het Noordelijke Commando, – NORTHCOM – is één van de zogenoemde Combatant Commands (CCMD’s) die deel uitmaken van de overkoepelende militaire commandostructuur van het Amerikaanse leger. De verschillende commando’s, het zijn er elf in totaal, hebben elk een specifieke verantwoordelijkheid. Die kan functioneel zijn, bijvoorbeeld transport (TRANSCOM), cyberoorlogsvoering (CYCOM) of strategische afschrikking (STRATCOM), maar kan ook over een geografisch gebied gaan zoals Afrika (AFRICOM), het Midden-Oosten (CENTCOM) of Europa (EUCOM). De CCMD’s staan onder bevel van een combattant commander (CCDR). Dat is doorgaans een viersterrengeneraal of -admiraal, die het commando heeft over alle krijgsmachtonderdelen in het gebied. Als er ergens in de wereld militaire actie gewenst is, dan loopt de commandolijn direct van de president, via de minister van Defensie, naar de betreffende CCDR.

Northern Command (NORTHCOM) is een bijzonder commando. Het heeft namelijk als verantwoordelijkheidsgebied Noord-Amerika en is dus primair belast met de verdediging van het eigen Amerikaanse vasteland. Afstemming met de legers en luchtmachten van onder andere Mexico en Canada hoort hier ook bij. NORTHCOM is als CCMD met deze belangrijke functie gecreëerd in 2001 onder Bush Jr. na de aanslagen van 9/11. Sinds 17 juni is Groenland hier dus militair gezien een onderdeel van, en valt het niet meer onder de verantwoordelijkheid van EUCOM.

Diepere logica

“Deze verschuiving geeft een inkijkje in de dieperliggende Amerikaanse logica achter hun pogingen om zeggenschap over Groenland te krijgen,” zegt Davis Allison van het The Hague Center for Strategic Studies (HCSS). Groenland kan een rol spelen in de bescherming van de VS tegen langeafstandsraketten uit Rusland of China, bijvoorbeeld binnen het zogenoemde Golden Dome-project. Maar dat is puur bedoeld voor homeland defense, en draagt niet bij aan de verdediging van andere NAVO-landen. Tegen de NAVO-bondgenoten zegt de VS in feite: wij willen Groenland hebben voor onze eigen verdediging, niet voor die van het bondgenootschap. Hier zien we dus America First, maar dan in militaire strategie.”

“Verschuivingen in de indeling van de CCMD’s zijn vrij zeldzaam”, vervolgt Allison. “Als dat gebeurt, dan heeft het wel degelijk strategische betekenis. Turkije verschoof bijvoorbeeld na de aanslagen van 9/11 van EUCOM naar CENTCOM, waaronder het Midden-Oosten valt. Dat was een belangrijk signaal, want het betekende dat Turkije toen vooral gezien werd als  van belang voor Amerikaanse operaties in het Midden-Oosten, en minder als tegenwicht tegen Rusland. Dus nu Groenland deel van NORTHCOM is, zullen ze ook ander soort militaire operaties vanaf het eiland kunnen gaan doen.”

Kleine koninkrijkjes

Het Amerikaanse leger is het best georganiseerde en,  mede daardoor, nog altijd het machtigste leger ter wereld. Dat is onder andere te danken aan dit Unified Command Plan, zoals de commandostructuur sinds 1986 formeel heet. Deze gecentraliseerde, hiërarchische structuur stelt verschillende legeronderdelen wereldwijd in staat om soepel en effectief samen te werken. De commandolijn is strak georganiseerd. Militaire orders gaan direct van de president, via de minister van Defensie, naar het desbetreffende CCMD. “Het is een krachtig instrument,” aldus Allison.

“Een gevolg van het gecentraliseerde Unified Command Plan is dat hoogste militaire commandanten van de CCMD’s, de zogenoemde combattant commanders, veel macht hebben in hun gebied,” vervolgt Allison. “Het zijn feitelijk kleine koninkrijkjes. De combattant  commander voert niet alleen het commando over alle verschillende legereenheden in zijn verantwoordelijkheidsgebied, maar kan ook opdrachten geven aan ambtenaren op de verschillende ministeries én heeft beschikking over de capaciteiten van inlichtingendiensten als de CIA.”

Kokerstructuur

Tot ver in de Koude Oorlog was dat effectief samenwerken binnen het Amerikaanse leger nog niet zo vanzelfsprekend. Verschillende legeronderdelen beconcurreerden elkaar toen regelmatig om financiële middelen en hadden verschillende doctrines en visies op oorlogsvoering. Legeronderdelen waren traditioneel grotendeels onafhankelijk van elkaar georganiseerd en de commandanten hadden een hoge mate van autoriteit. Afstemming vond alleen op het hoogste niveau plaats: in de Joint Chiefs of Staff. Deze verkokerde structuur leidde niet zelden tot operationele problemen, met name in specifieke regionale situaties waar samenwerking juist essentieel was.

Een berucht voorbeeld was de Iraanse gijzelingscrisis van 1979. Het Amerikaanse leger slaagde er toen langer dan een jaar niet in om 63 in Tehran gegijzelde ambassademedewerkers te bevrijden. Op initiatief van de Republikeinse senator Barry Goldwater en de Democraat Bill Nichols ging de Amerikaanse militaire structuur dan ook rigoureus op de schop. Sinds de naar hen genoemde Goldwater-Nichols Act uit 1986 is het Amerikaanse leger georganiseerd volgens het Unified Command Plan. Het succes van deze nieuwe, gecentraliseerde structuur werd onder andere duidelijk tijdens operatie Desert Storm in 1991 in Irak, geleid door CENTCOM.

Loyalist

“Bij NORTHCOM draait het vooral om de verdediging van het eigen ‘homeland’,” zegt Allison “De verantwoordelijke commandant kan, na deze verschuiving, allerlei middelen op Groenland gaan inzetten voor dat doel. Misschien krijgt hij wel de opdracht om te zorgen dat Groenland Amerikaans grondgebied wordt, want het Amerikaanse streven om Groenland dichter bij zich te trekken is geenszins verdwenen. De integratie van Groenland in NORTHCOM laat mooi zien hoe ze er militair gezien naar kijken. Het zou kunnen dat president Trump de huidige commandant van NORTHCOM, Gregory M. Guillot, die nog geïnstalleerd is onder Biden, uiteindelijk gaat vervangen door een loyalist.”

Er staan misschien nog meer wijzigingen in Unified Command Plan op stapel. Zo zijn er plannen om het Europese commando EUCOM samen te voegen met het Afrikaanse commando AFRICOM. “Bij dit plan gaat het vooral om efficiëntie”, zegt Allison. “EUCOM en AFRICOM werken nu al veel samen en overlappen ook deels. Het hoofdkwartier van ARFICOM is al gevestigd in Duitsland. Maar als dit doorgezet wordt, dan geeft het opnieuw het verminderde belang van Europa voor de VS aan. En SACEUR, de Supreme Allied Commander in Europe, de hoogste Amerikaanse bevelvoerder binnen de NAVO, zou dan een vreemde dubbelrol krijgen. De NAVO-commandostructuur zou dan verbonden raken met Amerikaanse operaties in Afrika, met name anti-terreuroperaties. Het is maar de vraag hoe effectief dat dan werkelijk zal zijn.”