Rolien Sasse is directeur van Pax voor Vrede

De internationale rechtsorde is de enige basis voor stabiliteit en duurzame vrede. In Europa´s reactie op de politiek van autocratische leiders mist nu het daadwerkelijk, ferm en systematisch steunen van die orde. Want onrecht bestaat niet alleen door de daden van enkelen, maar vooral door het zwijgen van velen.  

“Oorlog is vrede”, een van de slogans uit het boek 1984 van George Orwell, lijkt ijzingwekkend actueel. Het is een slogan van de Partij waarvoor double speak – het vernietigen van de betekenis van woorden – een middel is om totalitaire macht uit te oefenen over zelfs het denken van mensen. Als woorden hun betekenis verliezen, hoe kunnen we dan nog de waarheid kennen?

Ook vandaag de dag wordt het woord ‘vrede’ zowel gebruikt door wanhopige burgers die bescherming zoeken als door de meest flagrante schenders van het internationaal recht die uit naam van ‘vrede’ oorlog voeren. Zij misbruiken het woord om hun territoriale ambities een gloed van legitimiteit te geven. Net als bij woorden zoals ´vredesonderhandelingen´ of ´staakt-het-vuren´ moet je als mediaconsument goed kijken door wie en in welke context het woord gebruikt wordt, om de ware betekenis te duiden.

Wat is vrede?

Het maakt het werk van PAX als vredesorganisatie niet makkelijker. Wanneer iedereen over vrede spreekt, weet niemand meer wat het is. Ik denk terug aan het voorjaar van 2023. Ik zit met Palestijnse jongeren om de tafel. Ze krijgen training in leiderschap en geweldloos verzet. Ik laat het woord ´vrede´ vallen. Scherp vraagt een jonge vrouw wat ik hiermee bedoel. Bedoel ik de normalisering van de onderdrukking en bezetting door Israël? Bedoel ik dat Israël Palestijnen van hun land mag gooien, maar dat zij in reactie geweldloos moeten toekijken? Ik besefte hoe makkelijk ik als Nederlandse over vrede en verzoening kan spreken, terwijl dat voor hen acceptatie impliceert van een onrechtvaardige werkelijkheid, die neerkomt op apartheid en bezetting.

Later kreeg ik opnieuw deze reactie. Dit maal van een Oekraïense. Ook hier de vraag over welke ´vrede´ er nu wordt onderhandeld, als die betekent dat een agressor ongestraft land en mensen kan bezetten. Als er straffeloos oorlogsmisdaden kunnen worden gepleegd. En wanneer mensen in andere delen van de wereld over het lot van Oekraïners beslissen, zonder inspraak. Lijkt het ´vredesplan´ van Trump dan niet meer op opgelegde capitulatie?

Mondiale afspraken

Het zijn terechte vragen. Echte vrede, duurzame vrede, is immers een rechtvaardige vrede, waarin alle betrokken partijen zich vrij en beschermd weten. Het vereist collectieve veiligheid – voor iedereen – waarin alle grieven en belangen op een geweldloze manier worden afgewogen en geadresseerd.

Na de Tweede Wereldoorlog hebben Europese samenwerking, de Marshallhulp, de opbouw van democratische rechts- en welvaartsstaten en mondiale afspraken binnen gremia als de Verenigde Naties de geweldsspiraal in West-Europa kunnen doorbreken. Na eeuwenlange onderlinge strijd ziet niemand hier de Engelsen, Duitsers of Fransen nog als vijand. Historisch is dat een bijzonder succes. In deze strategie namen democratie, economische en sociale ontwikkeling binnen een infrastructuur van rechtsorde, dialoog en diplomatie de plaats in van militair machtsvertoon.

Deze methode om tot vrede te komen staat al 80 jaar overeind. Toch wordt deze vreemd genoeg nu zelden als lering gebruikt voor ons huidige beleid. De internationale rechtsorde werd opgebouwd met een veelheid aan internationale afspraken, normen en instellingen. Voor collectieve veiligheid, die gesteld wordt boven de individuele vrijheid van machtigen. Die orde is zeker niet perfect. Zij heeft zeer vele mensen in de wereld niet tegen oorlog kunnen beschermen. Toch heeft het velen wel beschermd en had het een dempend effect op mondiale conflicten.

Internationale maffia-orde

Maar in plaats van deze orde nu verder te hervormen en uit te bouwen, is Trump deze verworvenheden nu in rap tempo aan het afbreken. In reactie wordt deze strategie in discussies over veiligheid nu direct als verouderd weggegooid. Onterecht. Zo laten we de internationale rechtsorde zonder tegenactie vervangen worden door een maffia-orde, waarin de sterksten de vrijheid krijgen om hun wil aan anderen op te leggen. Critici zullen zeggen: voor de meeste mensen in de wereld was dit altijd al het geval. Voor Europa is dat nieuw.

Overwinning en onderwerping door militaire macht is de strategie van leiders zoals Poetin, Netanyahu en Trump om de ambities van henzelf en van hun oligarchenvrienden te verwezenlijken. Hun zogenaamde vredesprocessen lijken meer op zakelijke deals, afgesloten over de hoofden van burgers heen. Niet de veiligheid van burgers staat centraal, maar de belangen van staten en bedrijven.

Vrede of stabiliteit

Dergelijke eenzijdige plannen brengen geen duurzame, rechtvaardige vrede, maar hoogstens tijdelijke stabiliteit. Vrede en stabiliteit zijn bepaald niet hetzelfde. Een dictatuur kan heel stabiel zijn, maar onder die schil van stabiliteit bestaan er in de samenleving angst, gewelddadige repressie en onderdrukking. Op zijn best is er sprake van een koud, gestold conflict. Vaak ontstaan er oplaaiende burgeroorlogen, aanslagen, revoltes of demonstraties. Totdat zo’n regime implodeert of wordt vervangen, op het moment dat de ijzeren greep van de macht even verzwakt. Zoals onlangs met Assad in Syrië. Als het schild van onderdrukking scheurtjes krijgt, zal het breken. Dictators weten dat en zijn daarom extra beducht voor samenzweringen en oppositie.

Militaire macht kan dus zeker een conflict beslechten, maar echte vrede ontstaat pas als de onderliggende geschillen en grieven worden geadresseerd en wanneer erkend wordt dat er pas vrede is als die er is voor iedereen. Dat is een complex en langdurig proces van onderhandelen, afspraken maken, garanties geven, vertrouwen bouwen. En ook van erkenning, waarheidsvinding en een vorm van gerechtigheid voor slachtoffers, om samen verder te kunnen. Vrijwel geen van deze elementen zijn terug te vinden in de huidige vredesonderhandelingen onder leiding van Trump.

Wat betekent dit dan nu voor Europa? Het Europese antwoord op mondiale spanningen is nu snelle bewapening voor afschrikking en trachten vast te houden aan de oude verbanden met traditionele bondgenoten zoals de VS en Israël. Maar het ongemak over deze relaties groeit en het besef dringt door dat de bescherming van de VS niet langer vanzelfsprekend is.

Schoorvoetende tegenmacht

Wat mist in de reactie van Europa is het daadwerkelijk, ferm en systematisch steunen van de internationale rechtsorde als basis voor stabiliteit en uiteindelijk vrede. Dat is vreemd, want middelgrote en kleine staten, zoals ook de Europese landen, hebben veel te verliezen wanneer die orde wordt losgelaten. Er zijn veel meer kleine en middelgrote machten dan grootmachten in de wereld. Samen kunnen zij die orde vasthouden en versterken. Europa zou daar een belangrijke voortrekkersrol in kunnen nemen. Dat vereist visie, overtuiging en leiderschap. Naarmate Trump zich agressiever opstelt, zoals in de discussie over Groenland, groeit de tegenmacht van Europa en gelijkgezinde landen. Dat gebeurt nu nog slechts schoorvoetend.

De reacties van Europa op de illegale aanvallen van de VS en Israël op landen zoals Iran, Libanon, Syrië en Venezuela zijn weinig of niet kritisch. Alleen in het geval van de dreiging naar Groenland en de aanvallen op Oekraïne neemt Europa duidelijk (terecht) stelling. De vrees om militair alleen gelaten te worden door de VS tegenover Rusland is te groot. Daarbij heeft de onvoorwaardelijke steun aan Israël de (al twijfelachtige) geloofwaardigheid van Europa als hoeder van de internationale rechtsorde, definitief onderuitgehaald.

Een paar stappen die Europa nu kan zetten om die internationale rechtsorde weer te versterken zijn:

• Een groot en expliciet offensief starten voor het belang en herstel van die rechtsorde. Spreek andere staten consequent aan op schendingen van het internationaal recht en verbindt daar ook consequenties aan. Zoals het opzeggen van samenwerkingsverbanden en instellen van sancties.

• Ondersteun de instituties en bewegingen die de internationale rechtsorde in de praktijk handen en voeten geven. Die orde bestaat immers niet alleen uit het recht, maar juist ook aan manieren om rechten te claimen. Geef steun aan burgerbewegingen, onafhankelijke media, waarheidsvinding, wetenschap, vredesinitiatieven. En aan internationale organisaties en diplomatieke processen.

• Werk als Europa aan strategische autonomie, bijvoorbeeld op het gebied van technologie en energie. En richt dit tegelijk op het belang van de bevolking en toekomstige generaties en niet slechts vanuit het perspectief van economische belangen.

• Strategische autonomie geldt ook voor defensie. Dat vereist investeringen en samenwerking. Dat is echter geen vrijbrief voor ongelimiteerde budgetten en vereist goede regelgeving en controle. Versterking van defensie mag immers nooit ten koste gaan van het belang van de burgers, samenlevingen en rechtsstaten die de defensiemacht juist moet beschermen. De huidige 3,5/5% investeringen zijn ontwrichtend, ongegrond en de focus op wapens staat in contrast met de hybride dreigingen. Daarnaast is het juist bij deze opschaling cruciaal dat we negatieve consequenties voorkomen, zoals het investeren in technologieën die gemakkelijk resulteren in grote aantallen burgerslachtoffers, of de export naar landen die mensenrechten schenden. Vanuit dat oogpunt zal Europa moeten en stoppen met de militaire samenwerking met Israël en kan zelfs samenwerking met de VS problematisch worden.

• Versterk de samenwerking met landen en groeperingen die dezelfde visie hebben.

• Werk aan de opbouw van collectieve vrede, ook in Europa, waar uiteindelijk ook Rusland deel van zal moeten uitmaken. Maar nooit ten koste van de vrijheid, zelfbeschikkingsrecht en bescherming van anderen. Weiger mee te werken aan het ´mijn vrede ten koste van jouw vrede´. Die houding holt immers onze eigen geloofwaardigheid, solidariteit en bescherming uit.

Illustratie: Jeroen de Leijer