Haroon Sheikh is senior onderzoeker bij de Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid en bijzonder hoogleraar Filosofie aan de Vrije Universiteit Amsterdam.

In het kort:

• Sommige techmiljardairs ontkoppelen technologische vooruitgang van democratie en gelijkheid. Zij zien democratie niet als essentieel voor de Verlichting, maar als een parasitaire ideologie die innovatie remt
• Het politieke ideaal verschuift van democratisch bestuur naar het model van een ‘koning-CEO’. Hierbij wordt de samenleving aangestuurd als een geoptimaliseerde organisatie, waarbij burgers eerder klanten of aandeelhouders zijn dan kiezers.
• Deze strategie is tweeledig: enerzijds ‘exit’ (het fysiek of digitaal verlaten van de democratische orde) en anderzijds ‘acceleratie’ (het steunen van Trump om de bestaande orde te ontwrichten, zodat een autoritair technocratisch alternatief noodzakelijk wordt).

Dit is deel I van een artikelserie over de ideeën, de agenda én de macht van ‘big tech’ in de VS, en de effecten hiervan op Europa en Nederland. Lees hier deel II: Europa dereguleert big tech. Onder druk van de regering-Trump, zeggen critici. 

Lange tijd presenteerde de Amerikaanse tech-industrie uit Silicon Valley zichzelf als progressief. Veel prominente ondernemers steunden de Democratische Partij. Dat is radicaal veranderd nu een grote groep zich expliciet achter het programma van president Trump schaart. In deze artikelserie kijken we naar de ideeën, de agenda én de macht van ‘big tech’ in de VS en de effecten hiervan op Europa en Nederland.

Deels is de samenwerking tussen de regering-Trump en de grote techbedrijven natuurlijk pragmatisch. Trump is nu eenmaal aan de macht en zij willen geen problemen met de machtigste man van de wereld. Voor velen geldt echter óók dat Trumps beleid overeenkomt met hun belangen. Progressieve politici eisen inmiddels vergaande regulering van grote technologieplatformen rondom bijvoorbeeld privacy, desinformatie en hate speech. De focus op deregulering van Donald Trump en het versterken van Amerikaanse technologie om de wereldleider te blijven, past goed bij de agenda en belangen van grote bedrijven in Silicon Valley.

Ideologische verbinding

Maar voor enkelen gaat de verbinding met Trump nog dieper. Op ideologische gronden omarmen zij zijn politiek. Daar ligt op het eerste gezicht meteen een grote spanning. Veel van de politiek van Trump kan begrepen worden als reactionair, als een poging om terug te gaan naar het verleden (Make America Great Again en een terugkeer naar religie, volk en natiestaat bijvoorbeeld). Dat staat op gespannen voet met een agenda voor technologische innovatie.

Dat zien we ook in de achterban van Trump. Zo wordt hij gesteund door conservatieve christenen. In Project 2025 zetten zij hun programma uiteen. Daarin wordt duidelijk dat deze groep een afkeer heeft van veel moderne technologie en sociale media die zij het liefst zo ver weg als mogelijk houden van kinderen. Voor deze groep staat de omarming van Big Tech en AI door Trump op gespannen voet met hun conservatieve agenda. Op termijn kan die spanning nog lastig worden. De rigoureuze uitrol van AI in het leven van Amerikanen zal allerlei traditionele gemeenschappen enorm ontwortelen.

Maar hoe staat het met de andere kant? Hoe kunnen de voorvechters van technologische vooruitgang een conservatieve waardenagenda omarmen? Sommigen zullen die pragmatisch voor lief nemen, maar er is ook een gedachtengoed waarin die twee zaken juist heel goed samengaan.

Post-democratische Verlichting

Illustratief hiervoor is Nick Land, wiens denkbeelden populair zijn in Silicon Valley. Land was een van de vaders van het ‘accelerationisme’, een stroming die stelt dat wij technologie radicaal moeten omarmen om van het enorme potentieel ervan te kunnen profiteren. Vanaf het begin waren er zowel linkse als rechtse accelerationisten. Sommigen waren redelijk progressief zoals Williams en Srnicek, de auteurs van het Accelerationistisch Manifest.

Interessant genoeg is Nick Land jaren later een van de vaders geworden van een heel ander eigenaardig concept: The Dark Enlightenment. In een gelijknamig boekje daarover uit 2012 citeert hij uitgebreid uit de teksten van Mencius Goldbug. Inmiddels is bekend dat dit een pseudoniem is van Curtis Yarvin, een internetblogger wiens ideeën personen als Peter Thiel, JD Vance en Steve Bannon hebben beïnvloed. Elon Musk liep op een bepaald moment rond met petjes van ‘Dark MAGA’.

Deze ‘Donkere Verlichting’ is een bijzonder paradoxaal construct. Het is een kritiek op de Verlichting, maar niet vanuit een conservatieve beweging die terug wil naar het verleden. In plaats daarvan stelt het dat de Verlichting vanzelf overgaat in iets anders. In het bijzonder stelt het dat allerlei waarden rondom democratie en gelijkheid weliswaar tijdens de Verlichting zijn opgekomen, maar er niet essentieel voor zijn. Sterker nog, in de toekomst komt er een postdemocratische Verlichting.

Mondiale ideologie

Volgens Yarvin horen industrialisatie en technologische vooruitgang dus wel bij de Verlichting, maar democratie niet. Hij beschouwt de Verlichting als een ideologische sekte die ontstaan is in Engeland, toen verplaatste naar New England in de VS en zo via instituten als Harvard een mondiale ideologie is geworden. Die doet zich voor als iets universeels, maar is volgens Yarvin dus eigenlijk een particuliere overtuiging die niet essentieel is voor de moderniteit. De macht van bepaalde groepen in de media, wetenschap en cultuur, Yarvin noemt dit de Kathedraal, dwingt deze ideologie op aan de rest van de wereld.

Veel van het werk van de auteurs van de donkere verlichting gaat over het bekritiseren van de ideeën van de Kathedraal over democratie en gelijkheid. Die ideeën zijn niet essentieel voor de moderniteit, maar parasieten die ervan profiteren door de welvaart van anderen te herverdelen. De heerschappij van die ideologie leidt volgens Land tot de ‘zombie apocalypse’, een levenloze samenleving van profiteurs.

Terugkeer naar het verleden én omarming van de toekomst

Maar er is echter ook een niet-democratische Verlichting mogelijk. Daarvoor beroepen zij zich op denkers als Thomas Hobbes, die een absolute vorst voorstelde, maar ook de Amerikaanse Founding Fathers, die eveneens weinig vertrouwen hadden in de democratie.

Hoe dan ook dient zich volgens deze figuren nu de mogelijkheid en noodzaak aan voor een ander type bestuur. In een tekst voor het Cato Instituut heeft Peter Thiel eens gezegd dat hij niet meer gelooft dat vrijheid en democratie samen kunnen gaan. Hijzelf kiest voor (zijn) vrijheid en zegt daarmee het geloof in de democratie op. Vrijheid kan daarbuiten gevonden worden in een libertair alternatief.

Ook dat raakt aan een centraal motief in de Donkere Verlichting. Het centrale mechanisme van de democratie is ‘voice’, je stem laten horen als je het ergens niet mee eens bent. Een ander mechanisme, dat op de markt bijvoorbeeld gangbaar is, is ‘exit’. Als een product je niet bevalt, stem je met je benen en ga je weg van de leverancier. Auteurs als Land en Yarvin geven, net als Thiel, het geloof op in je stem te laten horen in de democratische ruimte en anderen te willen overtuigen. Zij kiezen voor exit, ze sluiten zich af van anderen, vormen online gemeenschappen of in het geval van de miljardairs bouwen bunkers in Nieuw-Zeeland of proberen ‘freedom cities’ op te richten waar de overheid geen grip op heeft.

Macht aan de koning-CEO

Door voice en democratie op te geven komt een ander soort Verlichting in het zicht. Het maakt ruimte voor een andere vorm van politiek. Hier zien we meteen hoe een vreemde combinatie gemaakt wordt tussen terugkeer naar het verleden en omarming van de toekomst.

Yarvin gaf in zijn vroege werk aan dat hij een politiek voorstond die premodern was. Hij gebruikte daarvoor woorden als monarchie en neo-cameralisme. In recentere uitingen, bijvoorbeeld in podcasts, licht hij dat anders toe. Het model dat hij dan gebruikt is dat van de CEO van een bedrijf. Apple is volgens hem ook geen democratie. Er is een duidelijke heerser vergelijkbaar met een koning. Er zijn wel aandeelhouders die de macht hebben om de CEO naar huis te sturen, maar zolang de CEO in het zadel zit, heeft die de macht om alles aan te sturen en de opdracht om de organisatie te optimaliseren.

Dat zouden moderne vorsten ook moeten doen. Nick Land noemt voorbeelden als het bestuur van plekken als Singapore, Hong Kong en Dubai. Ook daar herkennen wij een bijzondere combinatie tussen traditionele autoriteit en een hypermoderne zakelijke mentaliteit. Heeft Dubai nou een sheikh of een CEO, is het een emiraat of een bedrijf?

Palantir

Er is al lang een libertaire stroming in Silicon Valley. Zolang dat slechts leidde tot een poging tot afzondering van de democratische orde, was dit minder gevaarlijk. Maar onder Trump zien zij nu de mogelijkheid om de democratie van binnenuit te vervangen. Trump is als een koning-CEO die hun zakelijke belangen kan behartigen. Net als in landen als Singapore en de Emiraten kan een elite heersen door een sterk veiligheidsapparaat. De infrastructuur daarvoor wordt geleverd door bedrijven als Palantir, opgericht door Peter Thiel en Alex Karp. Palantir heeft recent een bizar manifest van technisch bestuur gepubliceerd op basis van het boek The Technological Republic van Karp.

Thiel heeft Trump weleens ‘de apocalypse’ genoemd. Hij bedoelde de term niet zozeer in de betekenis van een ramp, maar naar de oud-Griekse betekenis ervan: openbaring. Trumps reactieve politiek kan de democratische orde, die zij opgegeven hebben, om zeep helpen. En anders kunnen zij daar zelf nog bij helpen. De nadruk op vrijheid van meningsuiting door mensen als Elon Musk en de extreme polarisatie die dat op X teweegbrengt kunnen tot zoveel spanningen leiden dat een nieuw soort autoritaire politiek nodig is. Daarvoor is ook een agenda van deregulering nodig en een aanval op de Europese poging het internet in lijn te brengen met democratische waarden. Hierin komt accelerationisme samen met reactionaire politiek; een toekomstige samenleving geleid door oude absolutistische vorsten en moderne technocraten.

Het is met andere woorden belangrijk om de ideeën van dergelijke figuren serieus te nemen. Met de macht die zij hebben, kunnen zij de wereld veranderen. En zij staan een wereld voor waarin de Verlichting, losgekoppeld van politieke beginselen als liberalisme en democratie, in iets duisters verandert.