Portrettengalerij

 

 

 

 

Na de capitulatie van Duitsland en Japan in 1945, het einde van de Tweede Wereldoorlog, raakte Duitsland zijn soevereiniteit kwijt en werd het bezet door de geallieerden: de Verenigde Staten, de Sovjetunie, Groot-Brittannië en Frankrijk. Tijdens de conferentie van Jalta (4-11 februari 1945) werd door de Britse premier Winston Churchill, de Amerikaanse president Franklin D. Roosevelt en de Russische leider Jozef Stalin afgesproken dat Duitsland en Berlijn opgedeeld zouden worden in vier bezettingszones. Een tweede conferentie vond plaats in Potsdam (17 juli - 2 augustus 1945) waarbij de drie landen besloten om de politieke, economische en militaire macht van Duitsland in te perken en deze anders in te richten. Speerpunten waren: het straffen van de oorlogsmisdadigers, het verwijderen van nazi’s van sleutelposten in Duitsland (de zogenaamde denazificatie-politiek), het inperken van het leger, het ontmantelen van de oorlogsindustrie en het herstellen van de democratie. Duitsland moest bovendien een deel van zijn grondgebied afstaan aan Frankrijk en Polen. De infrastructuur en de industrie waren in Duitsland en in de voormalige bezette staten grotendeels vernield door de oorlog. De Amerikanen wilden de door de oorlog geteisterde Europese landen helpen in de wederopbouw door middel van het Marshall-plan (1947) dat in financiële middelen voorzag. In 1948 verving Duitsland de Reichsmark door de Deutsche Mark (D-Mark) en voerde wetgeving in die de economie sterk stimuleerde. Door hard te werken en gesteund door de Amerikaanse hulp wist Duitsland in de jaren ’50 langdurige economische groei te realiseren (het ‘Wirtschaftswunder’).

 

De Russen en de Westerse geallieerden verschilden van opvatting over de bezetting van Duitsland. Deze tegenstelling ontwikkelde zich tot een tweedeling van Duitsland. De scheidslijn tussen Oost en West werd gemarkeerd in 1948-1949 toen de Sovjetunie een blokkade instelde om West-Berlijn af te sluiten van de buitenwereld. De tegenstelling tussen beide zijden groeide uit tot de Koude Oorlog, die in het Westen de aanzet was tot de oprichting van de Noord-Atlantische Verdragsorganisatie (NAVO) in 1949. Ook gingen de drie westelijke bezettingszones nauwer samenwerken. In mei 1949 kwam de Bondsrepubliek Duitsland (BRD), of West-Duitsland tot stand. Op 7 oktober 1949 werd het oostelijk deel omgedoopt tot de Duitse Democratische Republiek (DDR), waarmee de tweedeling een feit was. De bouw van de Berlijnse Muur in augustus 1961 markeerde nog eens extra de scheiding tussen Oost en West.

 

 

Konrad Hermann Josef Adenauer werd op 5 januari 1876 geboren in Keulen, in het Duitse Rijnland. Deze Duitse regio was relatief westwaarts georiënteerd en vormde daarmee een uitzondering in Duitsland. Adenauer groeide op in een katholiek ambtenaarsgezin. Hij staakte een opleiding voor het bankwezen toen hij een beurs aangeboden kreeg om rechten te gaan studeren aan de universiteit van Freiburg. Na zijn studie werd hij lid van de Katholieke Centrumpartij. Hij had politiek talent dat zich uitte in lokale politieke successen. Dit leidde ertoe dat Adenauer tot burgermeester van Keulen werd benoemd in 1917. Hij werd tevens voorzitter van de Pruisische Staatsraad waar hij streefde naar een van Pruisen afgescheiden Rijnland om Franse annexatiepogingen van deze regio te voorkómen. In de periode na de Eerste Wereldoorlog kwam het nationaal-socialisme of nazisme in Duitsland op. Adenauer toonde zich hier een fel tegenstander van. In 1933 startte de nazipartij, NSDAP, een lastercampagne tegen Adenauer. Hij werd uit de functie van burgemeester ontheven en moest onderduiken. Na de Tweede Wereldoorlog werd hij door de Amerikanen weer tot burgemeester van Keulen benoemd. Dit was echter van korte duur, want Adenauer werd in oktober door het Britse gezag afgezet wegens ‘ongeschiktheid’.

 

Adenauers ervaringen met twee Wereldoorlogen hadden een politiek realist van hem gemaakt. Hij ging zich na zijn burgemeesterschap meer richten op werkzaamheden binnen de door hem nieuw opgerichte partij, de Christlich Demokratische Union (CDU). In 1946 werd hij tot voorzitter van deze partij in de Bondsdag (het parlement) in de Britse bezettingszone gekozen. Twee-en-een-half jaar later, op 15 september 1949, werd Adenauer op 73-jarige leeftijd bondskanselier van West-Duitsland. Door zijn leeftijd werd hij al gauw ‘der Alte’ genoemd. Hij zorgde er met zijn westwaarts gerichte politiek voor dat de BRD weer een erkende, onafhankelijke staat werd. Hij was uiteindelijk 14 jaar lang bondskanselier en heeft vier kabinetten geleid. Adenauer overleed op 19 april 1967 in de leeftijd van 91 jaar.

 

 

Adenauer heeft te maken gehad met twee Wereldoorlogen en werd geconfronteerd met een kenmerkende eeuwenlange vijandschap tussen Duitsland en Frankrijk. Deze hebben zijn denkbeelden over de rol van Duitsland in Europa sterk beïnvloed. Gedurende zijn burgermeesterschap gaf hij al te kennen dat een duurzame vereniging van Europese staten alleen kon standhouden wanneer er een Duits-Franse vriendschap zou ontstaan en er economische samenwerking tussen beide landen zou zijn.

 

Adenauer streefde naar het herstel van de Duitse internationale positie. Hij wilde graag dat West-Duitsland geaccepteerd zou worden door de internationale gemeenschap. De bondskanselier was ervan overtuigd dat de toekomst van Duitsland lag in Europese samenwerking. In het begin van de jaren vijftig ondernam Adenauer verschillende stappen in de richting van West-Europese integratie. Dit ging niet zonder slag of stoot. Binnenslands kreeg hij veel kritiek te verduren, omdat een politiek gericht op West-Europa de tweedeling van Duitsland alleen maar zou onderstrepen.

 

Verschillende ontwikkelingen voor Europese integratie waren gaande. De Fransen hadden plannen voor de oprichting van een Europese Defensie Gemeenschap (EDG), waarbij verschillende West-Europese landen op militair gebied samen zouden gaan werken. Deze plannen mislukten echter al gauw. Daarna volgde een voorstel voor de oprichting van de Europese Gemeenschap van Kolen en Staal (EGKS) dat op 18 april 1951 ook door Adenauer werd ondertekend. De voorstellen toonden de bereidheid van verschillende Europese staten om met Duitsland samen te werken, maar voor Adenauer was het mislukken van de EDG zeer teleurstellend nieuws. Adenauers mening over Europa was gebaseerd op de gedachte dat eenwording van Europa noodzakelijk was voor Europese vrede en stabiliteit. Vandaar dat hij een groot voorstander was van de volgende stap naar de Europese eenwording, namelijk de ondertekening van het verdrag over economische integratie: de Europese Economische Gemeenschap (EEG) (maart 1957).

 

Bondskanselier Adenauer voerde een politiek van ‘Wiedergutmachung’. De Duitse leider wilde zowel internationaal als nationaal hen die erg geleden hadden onder het nazi-regime, zoals de joden, schadevergoedingen verstrekken. Zo zou ook de reputatie van Duitsland hersteld worden. Ook stond het verkrijgen van de Duitse statelijke soevereiniteit op Adenauers politieke agenda. Dit hield in dat de geallieerden geen zeggenschap meer zouden hebben over het reilen en zeilen van de West-Duitse politiek. Het herstel van de Duitse soevereiniteit vond plaats gedurende de Bonn Conventie op 26 mei 1952.

 

Verder voerde Adenauer een politiek van ‘Westbindung’. Vanwege de communistische dreiging vanuit het Oosten, het ‘rode gevaar’, stond het waarborgen van de veiligheid van West-Duitsland bovenaan Adenauers prioriteiten. Hiertoe streefde de Duitse leider naar een bondgenootschap met de Verenigde Staten en de andere Westerse democratieën. Dit zou ook het democratiseringsproces in de BRD bevorderen. Adenauer was tezamen met de Westerse geallieerden namelijk een groot voorstander van een democratische staatsinrichting met een duidelijke scheiding der machten. Hij was er daarnaast van overtuigd dat wanneer de BRD met behulp van de Westerse partners een democratische en welvarende staat zou worden, het de DDR vanzelf op de knieën zou dwingen. Daarnaast zou de BRD samen met de VS en West-Europa een sterkere onderhandelingspositie hebben tegenover de Sovjetunie, zodat dat land gedwongen zou worden met het Westen te onderhandelen. Dit beleid werd ook wel de ‘Politik der Stärke’ genoemd. Het zou het begin van een ontspanningsrelatie zijn tussen de BRD en de DDR, en de Duitse deling uiteindelijk teniet doen.

 

 

Adenauers streefde ernaar de positie van West-Duitsland te herstellen door een politiek te voeren gericht op Europese samenwerking, en door tegelijkertijd goede banden te ontwikkelen met de Verenigde Staten. Zijn politiek zorgde ervoor dat het vertrouwen in Duitsland werd hersteld. In 1954 ontving Adenauer de Karlspreis,een onderscheiding van de stad Aken die wordt uitgereikt aan personen die een belangrijke bijdrage geleverd hebben aan het Europese gedachtegoed en de Europese vrede.

 

De Duitse bondskanselier wilde dat de BRD zich zou binden aan de opgestelde internationale en Europese mensenrechtenverdragen. Adenauers beweegreden hiervoor was dat de nazi-campagne gedurende de Tweede Wereldoorlog, waarbij miljoenen joden werden vernietigd (de holocaust), een zware claim op de toekomst van Duitsland legde. De buitenlandse politiek van het naoorlogse West-Duitsland zou hierdoor totaal bepaald worden, en dus niet of nauwelijks van de grond kunnen komen. In mei 1951 werd Duitsland lid van de Raad van Europa, een politieke organisatie die waakt over de mensenrechten in Europa. Adenauer hechtte daarnaast vooral grote waarde aan een goede relatie met de Verenigde Staten. Adenauer beschouwde de Verenigde Staten als onmisbaar voor de veiligheid van Berlijn, de BRD en Europa. Er ontstond een hechte samenwerkingsrelatie met president Dwight Eisenhower en in zekere mate ook met diens opvolger, John F. Kennedy. Beide presidenten namen Duitsland serieus en gaven ondersteuning aan de democratische opbouw van het land. Ook gaven ze tegenwicht aan de druk van de Sovjetunie, die Duitsland tot een neutrale staat wilde maken zodat het beïnvloedbaar zou zijn voor het communisme.

 

Adenauers politiek had tot gevolg dat in 1954 de Verdragen van Parijs werden ondertekend. Hierin werd onder andere besloten dat de soevereiniteit van West-Duitsland werd erkend, dat het land zich mocht herbewapenen, dat het lid kon worden van de NAVO (de Westerse veiligheidsalliantie) en spraken de ondertekenaars hun steun uit voor een toekomstige hereniging van beide Duitse staten. De verdragen werden van kracht in 1955. De BRD trad op 9 mei van dat jaar toe tot de NAVO. Door het NAVO-lidmaatschap verkreeg het land een sterkere positie en wilde het zich richten op de verbetering van de relatie met de Sovjetunie. Na een bezoek van Adenauer aan de toenmalige Sovjetleider Nikita Chroesjtsjov in Moskou, met het verzoek om Russische steun voor een hereniging met de DDR, werden in 1955 Duitse krijgsgevangenen in de Sovjetunie vrijgelaten. Duitse hereniging was echter nog niet mogelijk.

 

Eén van de hoogtepunten van de regeerperiode van Adenauer was dat er op 14 september 1958 voor het eerst een ontmoeting plaatsvond tussen hem en de Franse president Charles de Gaulle. De verzoening met Frankrijk leidde ertoe dat in 1963 het Frans-Duitse Vriendschapsverdrag (het Elysée-verdrag) door beide leiders in Parijs werd ondertekend. De twee waren van mening dat de eeuwenlange strijd en de vele oorlogen tussen beide landen moest veranderen in een vriendschapsrelatie. Dit zou de basis vormen voor toekomstige Europese integratie, waarbij “Duitsland en Frankrijk de leiders van het Continent” zouden zijn, aldus Adenauer.

 

Adenauer heeft de toon gezet voor de hedendaagse Duitse politiek. Het CDU, dat hij opgericht heeft, is nog steeds een van de twee belangrijkste landelijke partijen. De huidige bondskanselier, Angela Merkel (CDU), treedt in de voetsporen van ‘der Alte’ door zich in haar buitenlandpolitiek tegelijkertijd op Europa en de Verenigde Staten te richten. Hiermee wijzigt zij het beleid van haar voorganger Gerhard Schröder (SPD), die regelmatig in conflict kwam met de Amerikaanse regering. Door Merkels politiek zijn de betrekkingen met de VS verbeterd en weet Duitsland zich ingebed in Europa en de trans-Atlantische gemeenschap.

 

 

Boeken:

Websites en artikelen:

 

Websites: