Portrettengalerij

 

 

Door Tjitske Risselada

 

 

Het einde van de negentiende en het begin van de twintigste eeuw was een rumoerige tijd op het Europese continent. Tussen 1870 en 1945 voerden Frankrijk en Duitsland maar liefst drie keer oorlog, waarbij miljoenen slachtoffers vielen. Daarnaast had de Europese economie in de jaren dertig te maken met een depressie na een enorme beurskrachin de Verenigde Staten.

 

De aanval van Duitsland op buurland Polen op 1 september 1939 markeerde het begin van de Tweede Wereldoorlog. Ook de Verenigde Staten werden betrokken bij de oorlog nadat Japan de Amerikaanse militaire basis Pearl Harbor op Hawaii aan had gevallen. Na de daaropvolgende Amerikaanse oorlogsverklaring aan Japan, verklaarde Duitsland, een bondgenoot van Japan, aan de VS de oorlog. Amerika produceerde oorlogsmaterieel voor het Europese strijdtoneel en duizenden Amerikaanse troepen werden de Atlantische Oceaan overgestuurd om Europa te bevrijden van het fascistische regime van Adolf Hitler.

 

In 1945 kwam er een einde aan de Tweede Wereldoorlog door de overwinning van de geallieerden (de VS, Groot-Brittannië, Canada en hun bondgenoten). Een aantal vooraanstaande Europese politieke leiders kwam tot de conclusie dat de vrede tussen hun landen alleen kon worden gewaarborgd door ze politiek en economisch met elkaar te verbinden. Voor de Verenigde Staten was een ‘verenigd Europa’ ook van groot belang door de intredende Koude Oorlog. Een sterk en verenigd West-Europa werd gezien als een belangrijk tegenwicht tegen de uitbreiding van de Russische invloed in Oost-Europa. Eén van de voorvechters van de Europese integratie was de Fransman Jean Monnet.

 

 

Jean Omer Marie Monnet werd geboren op 9 november 1888 in het Franse dorpje Cognac. Zijn vader was handelaar in de likeur Cognac. Op zestienjarige leeftijd verliet Monnet de middelbare school om een paar jaar in Londen te gaan wonen en zodoende de Engelse taal te leren. Daarna stapte Monnet in het familiebedrijf en reisde de hele wereld over om de Cognac te verkopen. Tijdens zijn verre reizen maakten vooral de onbegrensde mogelijkheden in de Verenigde Staten grote indruk op hem.

 

In 1914 verklaarde Duitsland Frankrijk de oorlog en begon de Eerste Wereldoorlog. Monnet werd niet opgeroepen om te vechten, maar probeerde toch zijn steentje bij te dragen door de militaire goederenstroom tussen Engeland en Frankrijk te coördineren. Mede dankzij Monnets inzet tijdens de oorlog en zijn rol in het onderhandelingsproces voor vrede tussen de Europese landen na de oorlog, werd hij in 1919 benoemd als plaatsvervangend secretaris-generaal van de Volkenbond. Monnet was toen nog maar 31 jaar oud. Na twee jaar nam hij ontslag en ging hij weer in het familiebedrijf werken. Ook dit voldeed niet voor hem, waarna hij een internationale bank oprichtte. Het was echter economisch een moeilijke tijd en vlak voordat de Amerikaanse president Roosevelt de ‘New Deal’ afkondigde ging de bank in 1932 failliet.

 

Voor het uitbreken van de Tweede Wereldoorlog woonde Jean Monnet enkele jaren in China. Eind 1932 kreeg hij een aanbieding van de Chinese minister van Financiën om te helpen bij het reorganiseren van de Chinese spoorwegen. Nadat Monnet terugkwam uit China, trouwde hij in Moskou met de Italiaanse Silvia de Bondini. Dit huwelijk kon alleen in Stalins Rusland worden voltrokken omdat Silvia al was getrouwd in Italië. Scheiden was in die tijd niet mogelijk in Europa, maar wel in de Sovjetunie.

 

Tijdens de Tweede Wereldoorlog werkte Monnet voor de Britsebevoorradingscommissie. Daarnaast adviseerde hij de Amerikaanse president Franklin D.Roosevelt, met wie hij nauwe contacten onderhield. Ook was Monnet voorzitter van een Franse-Britse coördinatiecommissie, die bemiddelde op het gebied van economie, bewapening en transport. In 1945 keerde hij terug naar Parijs, waar hij een zeer verzwakt Frankrijk aantrof. Monnet was van mening dat het noodzakelijk was de Franse economie grondig te hervormen. Hiervoor creëerde hij in 1945 het ‘Monnet-plan’. Jean Monnet overleed op 16 maart 1979.

 

 

Na de verschrikkingen van de Tweede Wereldoorlog wilde Monnet Frankrijk weer een economisch sterk land maken. Toen het in 1943 leek dat Europa wel eens snel bevrijd zou kunnen worden, begon Monnet na te denken over de rol van Frankrijk in het nieuwe naoorlogse Europa. Hiervoor presenteerde hij in 1945 het ‘Monnet-plan.’ Dit plan werd begin 1946 overgenomen door de Franse regeringsleider (en latere president) Charles de Gaulle. Het belangrijkste punt in Monnet’s plan was Frankrijk de zeggenschap te geven over de Duitse kolen- en staalindustrie in de Duitse grensgebieden, zoals het Roergebied. Het plan zou als gevolg hebben dat de Duitse industrie sterk verzwakt zou blijven, omdat de grondstoffen een essentieel onderdeel uitmaakten van de opbouw van de zware industrie.

 

In 1950 ontwikkelde Monnet een nieuw plan, omdat het vorige niet het beoogde succes had. Het nieuwe voorstel had eveneens als doel een gemeenschappelijk belang tussen Frankrijk en Duitsland te creëren. Na de oorlog waren kolen en staal belangrijke bouwstenen voor economische vooruitgang. Daarnaast waren het de grondstoffen voor het voeren van oorlog. Aan de Franse minister van Buitenlandse Zaken Robert Schuman stelde Monnet voor om de kolen- en staalmarkt door een onafhankelijke, overkoepelende commissie te laten beheren. Dit zou een gemeenschappelijke instelling moeten worden die open zou staan voor deelname van andere landen. Monnet hoopte hiermee te bereiken dat een nieuw conflict tussen Frankrijk en Duitsland niet meer zou kunnen ontstaan, omdat ze onverbrekelijk aan elkaar verbonden zouden worden. De twee landen zouden door het gemeenschappelijke belang afhankelijk van elkaar moeten worden. Het plan werd bekend als het ‘Schuman-plan’. Uit dit plan kwam de Europese Gemeenschap voor Kolen en Staal (EGKS) voort.

 

Het oprichtingsverdrag van de EGKS werd in april 1951 ondertekend door 6 landen: Frankrijk, West-Duitsland, Italië, Nederland, België en Luxemburg. Jean Monnet werd zelf de eerste voorzitter van deze hogere autoriteit, maar stelde zich verrassend genoeg niet herkiesbaar in 1955. Een van de redenen hiervoor kan het falen van een Europese Defensie Gemeenschap (EDG) in 1954 zijn geweest. Monnet was van mening dat het onderwerp defensie op dezelfde manier moest worden aangepakt als economische grondstoffen. Dit betekende dat hij een gemeenschappelijke autoriteit wilde vormen die de militaire verdediging van de deelnemende Europese landen zou beheren. Zijn ideeën deelde hij met de Franse minister-president René Pleven, die met het zogenaamde ‘Pleven-plan’ een Europese Defensie Gemeenschap voorstelde. De EDG moest ook het grote probleem van de toekomst van Duitsland oplossen. De Europese landen en de Verenigde Staten waren het niet eens over de vraag hoe die toekomst eruit zou moeten zien. De Verenigde Staten achtten het van groot belang dat West-Duitsland herbewapend zou worden en weer een leger zou krijgen om bij te dragen aan de verdediging van West-Europa tegen de Sovjetunie. De West-Europese landen waren hier fel op tegen, omdat zij van mening waren dat de herbewapening van Duitsland een nieuwe oorlog in de hand zou werken. Door deze onenigheid in de aanpak van Duitsland werd in 1954 besloten om de EDG niet in werking te stellen.

 

 

Ondanks het feit dat Jean Monnet nooit een officiële overheidsfunctie heeft bekleed, moet zijn invloed in Europa en de Verenigde Staten niet onderschat worden. Zo speelde Monnet tijdens de twee wereldoorlogen een belangrijke rol door de productievoorraden van Frankrijk en Engeland te coördineren. Vlak voor de Tweede Wereldoorlog reisde Monnet naar de VS met een verzoek aan de Amerikaanse regering om meer vliegtuigen voor Europa te produceren. Samen met de vliegtuigen van vooral Groot-Brittannië kon hiermee een tegenwicht worden geboden aan Duitsland. Voor Monnet was het van groot belang dat Engeland en Frankrijk tijdens de oorlog hun militaire capaciteiten bundelden.

 

Monnet wordt gezien als een van de grondleggers van het moderne Europa. Dit komt doordat hij al tijdens de Tweede Wereldoorlog het doel van een verenigd Europa voor ogen had. Monnet werd bekend door zijn uitspraak: “Wij brengen mensen samen, geen landen.” Europese integratie was voor Monnet van groot belang, omdat een nauwe samenwerking tussen de verschillende landen de kans op onderlinge oorlog sterk verkleinde. Monnet kon rekenen op een grote achterban in Europa en de Verenigde Staten. Door de diplomatieke rol die hij vervulde tijdens de twee oorlogen voor de Franse, Britse en Amerikaanse regeringen kwam hij in contact met de belangrijkste politici. Door het uitgebreide netwerk dat hij in de loop der jaren opbouwde, kon hij zijn visie van een verenigd Europa in de hoogste politieke kringen verkondigen. Zo vond Monnet bijvoorbeeld in de Amerikaanse minister van Buitenlandse Zaken Dean Acheson (minister: 1949-1953) een gelijke denker. Monnet en Acheson ontmoetten elkaar tijdens een etentje in 1927 en raakten bevriend. Door zijn goede verstandhouding met Acheson kon Monnet invloed uitoefenen op de manier waarop de Amerikaanse regering de wederopbouw van Europa na de oorlog wilde vormgeven. De Amerikanen stonden positief tegenover de oprichting van de EGKS en een EDG.

 

In oktober 1955 richtte Monnet een actiecomité op voor ‘the United States of Europe’. Nadat het plan voor de EDG was verworpen en de Fransman was afgetreden als voorzitter van de EGKS, zocht hij naar een manier om zijn visie van een verenigd Europa realiteit te laten worden. Om de integratie te bevorderen zette hij het comité op als een instrument om de belangrijkste politici aan te sporen tot actie. Na twintig jaar werd het actiecomité opgeheven; Jean Monnet was toen 87 jaar oud.