Portrettengalerij

 

 

Door: Hasse de Graaff

 

 

Gedurende de 19^e eeuw was Groot-Brittannië de belangrijkste wereldmacht. Na Frankrijk onder Napoleon was er enige tijd geen enkele staat die de hegemonie (alleenheerschappij) van Groot-Brittannië durfde uit te dagen. Onder het motto ‘Brittannia rules the waves’ was de Britse vloot de grootste en machtigste van de wereld. Daarnaast was Groot-Brittannië de grootste industriële mogendheid. Door de Eerste en de Tweede Wereldoorlog kwam daar verandering in.

 

Nadat in de Tweede Wereldoorlog de meeste West-Europese landen waren gecapituleerd, was Groot-Brittannië tijdelijk de enige strijdende macht tegen nazi-Duitsland. De oorlog putte het land uit terwijl de Verenigde Staten en de Sovjetunie hun kracht en invloed juist uitbreidden. Hoewel het in de jaren ’50 en ’60 economisch voor de wind ging, nam de internationale status van Groot-Brittannië af. Belangrijk hierin was het verlies van de vele koloniën die vergaard waren tijdens de voorgaande eeuwen. Onder druk van de nieuwe supermachten, de Sovjetunie maar vooral de Verenigde Staten, zag het Verenigd Koninkrijk zich genoodzaakt zijn koloniën op te geven. Kenmerkend voor deze omslag was de Suez-crisis, toen de oude kolonisators Groot-Brittannië en Frankrijk werden teruggefloten door de VS tijdens één van hun laatste ‘koloniale spelletjes’ in Egypte.

 

Na het verliezen van the Empire, zoals de Britten het noemden, daalde er een gelaten sfeer over het eiland. Hoewel de economie eerst nog sterk was, zakte deze door de ontwikkeling van de verzorgingsstaat tijdens de jaren ’60 en ’70 in. Dit kwam mede door de sterke vakbonden en de grote rol van de overheid. Groot-Brittannië raakte steeds meer in zichzelf gekeerd. Tekenend was dat er na Winston Churchill geen Britse leider meer van formaat was op het internationale toneel. Op het continent kwamen Frankrijk en Duitsland meer op één lijn en namen het initiatief voor Europese integratie. Londen keek vanaf de zijlijn toe en richtte zich vooral op de Verenigde Staten. Het wachten was op een sterke leider die het voortouw zou nemen en Groot-Brittannië economisch en politiek weer op de internationale kaart zou zetten. Die leider werd Margaret Thatcher.

 

 

Geboren op 13 oktober 1925 als tweede dochter van een winkelier kwam Margaret Hilda Roberts uit een middleclass-milieu. Al snel bleek dat ze een ondernemend persoon was, en na de middelbare school ging ze dan ook twee studies doen: scheikunde en rechten aan de prestigieuze universiteit van Oxford. Na een korte carrière als scheikundige belandde ze op haar 25^ste in de politiek: ze werd actief binnen de Conservatieve Partij. Ze moest zich in het district Dartford, waar de Labour-partij de dienst uitmaakte, kandidaat stellen. Hoewel ze niet won, liet ze al wel zien uitdagingen aan te willen gaan en toonde ze zich een bekwaam spreker. In deze tijd ontmoette ze de man met wiens achternaam ze bekend zou worden: Denis Thatcher. Margaret en Denis Thatcher kregen een tweeling, Mark en Carol. Margaret studeerde bij in de avonduren en werd advocaat.

 

In 1959 won ze een zetel in het Britse Lagerhuis voor het district Finchley. Ze zou deze zetel tot 1992 bezetten. Al snel begon haar ster te rijzen in de Conservatieve Partij, eerst met een bescheiden rol in de regering van premier Harold Macmillan, daarna in de oppositie in het Conservatieve ‘schaduwkabinet’. Toen de Conservatieven onder Edward Heath van 1970 tot 1974 weer aan de macht kwamen, werd Thatcher benoemd tot minister van Onderwijs. De Conservatieve Partij werd in de daaropvolgende verkiezingen verslagen. De positie van partijleider Heath kwam hierdoor onder vuur te liggen. Nadat een meer rechtsconservatieve kandidaat zich vlak voor de partijleiderverkiezingen had teruggetrokken, besloot Thatcher het tegen haar voormalige leider op te nemen. En met succes: van 1975 tot en met 1979 zou Thatcher de leider van de Conservatieven in de oppositie zijn. Maar ook de Labourregering kon niet langer dan vier jaar aan het roer blijven. In de verkiezingen van mei 1979 wonnen de Conservatieven onder Thatcher een meerderheid in het Lagerhuis en werd Margaret Thatcher de eerste vrouwelijke premier van het Verenigd Koninkrijk.

 

Toen Argentinië in 1982 de Britse Falkland-eilanden voor de Argentijnse kust bezette, liet Thatcher zien wat voor leider zij was. Ze verklaarde de oorlog aan Argentinië. Na de Falkland-oorlog waren de aan de andere kant van de wereld gelegen kleine eilanden weer in Britse handen.

 

Thatcher werd herkozen in 1983 en 1987. Ze zou elf jaar lang ‘PM’ van Groot-Brittannië blijven. Hiermee is ze nog steeds één van de langstzittende premiers.

 

 

Jarenlang konden zowel Labour- als Conservatieve-regeringen de neergaande economische spiraal in Groot-Brittannië niet doorbreken. Toen Thatcher het voor het zeggen kreeg, zag ze zich geconfronteerd met twee grote problemen: de macht van de vakbewegingen en de grote rol van de staat. Thatcher was een klassieke liberaal: zij was van mening dat de vrije markt het beste was voor de economie en het land. Daarom drong ze de overheidsinvloed in de economie terug en voerde verregaande privatisering van staatsbedrijven door. Daarnaast brak Thatcher de macht van de vakbonden. In een hard en meedogenloos gevecht met de vaak driftige vakbondsleiders, delfden de laatsten het onderspit. Zelfs de Labour-partij, een oude bondgenoot van de vakbewegingen, was tevreden met de wettelijke inperking van de bonden. Dit gaf de economie de kans om te groeien en met de wensen van de consument mee te gaan. Op sociaal vlak getuigde haar ambtsperiode eerder van een ouderwets conservatisme. Deze combinatie van denkbeelden wordt ook wel het ‘thatcherisme’ genoemd.

 

Thatchers buitenlands beleid was drieledig. Centraal stond de ‘zero tolerance’-houding tegenover het communisme en de Sovjetunie. In de ogen van premier Thatcher belemmerde het communistische gedachtegoed niet alleen de vrije markt, maar ook de vrijheid van de burger. Het was voor haar duidelijk dat de wereld een stuk beter af zou zijn wanneer er een einde zou komen aan het communisme. Door haar onwrikbare positie kreeg ze van de Sovjets de passende bijnaam ‘Iron Lady’. In 1985 kwam de hervormingsgezinde Michail Gorbatsjov aan de macht in de Sovjetunie. Hij zag in dat het toenmalige economische beleid van de Sovjetunie failliet was en wilde grote veranderingen doorvoeren. Thatcher had snel door dat er met deze man zaken te doen waren. Ze was van mening dat met enige druk het communisme zonder geweld ‘ingeruild’ zou kunnen worden voor een democratisch vrije marktsysteem.

 

Een bijzonder onderdeel van zowel het politieke als persoonlijke leven van Thatcher was haar nauwe band met de Amerikaanse president Ronald Reagan. Hun denkbeelden op gebied van de economie en de internationale betrekkingen waren vrijwel identiek. Reagan zag Thatcher als een voorbeeld en een steun. Beiden hadden een afkeer van het communisme van de Sovjetunie (Reagan beschreef dit land als een ‘evil empire’), en beiden verheerlijkten de vrije markt. Thatcher steunde Reagan in zijn beleid de ontspanningspolitiek jegens de Russen (détente) te laten varen en de confrontatie met Moskou te zoeken. De Verenigde Staten bouwden hun wapenarsenaal weer op zonder dat de Sovjets dit nog bij konden houden.

 

De derde pijler van Thatchers buitenlandse politiek was de inperking van het ‘Europese project’. Groot-Brittannië zag de Europese integratie altijd als een continentaal project, ook omdat het land in de jaren vijftig uit het proces was geweerd door Frankrijk. Toen het duidelijk werd dat Groot-Brittannië niet meer om Europa heen kon (en andersom), werden de Britten bij de Europese Gemeenschappen (EG) betrokken. Margaret Thatcher kon zich echter niet vinden in de politieke dimensie van het zich verenigende Europa. Zij zag de EG vooral als een organisatie waar economisch voordeel mee moest worden gehaald. En aangezien Groot-Brittannië meer betaalde aan de EG dan dat het ontving, wilde Thatcher dat haar land aanzienlijk minder zou gaan betalen. Beroemd (en berucht) werd haar uitspraak: “I want my money back!” Een veto op verdere Europese politieke integratie was de kern van haar Europa-beleid. Uiteindelijk zou haar standpunt over Europa haar val veroorzaken, omdat er over dit onderwerp tussen haar en haar kabinetsleden grote onenigheid bestond.

 

Een kritiek moment voor de regering-Thatcher was de Falkland-oorlog van 1982. Al sinds de 19^de eeuw maakte Argentinië aanspraak op de Britse eilandengroep voor de Argentijnse kust, de Falklands. Begin 1982 besloot de militaire dictatuur van Argentinië, de junta, de eilanden te veroveren. Hoewel Thatcher bereid was de diplomatie een kans te geven, liet ze de Britse strijdkrachten gereedmaken voor oorlog. Thatcher wist zich gesteund door president Reagan, maar sloeg Amerikaanse militaire hulp af. Ondanks de extreem lange bevoorradingsroutes liet de Britse vloot zien dat er met Groot-Brittannië niet te sollen viel. Vier maanden na de Argentijnse invasie waren de eilanden weer in Britse handen. Beide zijden hadden aanzienlijke verliezen geleden. Maar de klinkende overwinning zorgde ervoor dat Thatcher herkozen werd in een periode dat haar economische hervormingen ingrijpend waren, maar de resultaten ervan nog niet zichtbaar.

 

 

Margaret Thatcher wordt gezien als één van de personages die belangrijke aspecten van de wereld zoals die nu is, geschapen hebben. Door tegen het communisme ten strijde te trekken, te hameren op het belang van een vrije markteconomie, en standvastig op te treden, werd ze door de Amerikaanse leider Ronald Reagan beschouwd als een voorbeeld. Zij heeft door haar nauwe contacten met Reagan en Sovjetleider Gorbatsjov bijgedragen aan het einde van de Koude Oorlog. Thatcher overtuigde Reagan ervan dat er zaken gedaan konden worden met Gorbatsjov.

 

De huidige wereld met een (relatief) dominant Westen en met democratie als leidende staatsvorm, is mede gevormd door Thatcher. Wellicht drukte Thatcher op het huidige economisch beleid een nog groter stempel. Haar opvattingen over de vrije markt, privatisering en liberalisering liggen ten grondslag aan het huidige economisch beleid in de meeste westerse landen, en aan de globalisering. Critici stellen dat er aan deze ontwikkelingen ook veel negatieve kanten zitten. Maar door haar vooruitziende beleid heeft Thatcher er in ieder geval voor gezorgd dat Groot-Brittannië na de problematische jaren zeventig weer een stabiele economische groei doormaakte, en het verschillende jaren zelfs beter deed dan de rest van Europa. Zelfs de vorige premier, Tony Blair (Labour), nam veel van haar economische standpunten over.

 

Thatcher was de eerste Europese leider die de steeds verdergaande integratie van Europa openlijk in twijfel trok. Zij zag een Europa dat sterker zou worden ten koste van de nationale soevereiniteit niet zitten. Hierin zette ze Groot-Brittannië weer op de kaart als een Eurosceptisch land. Ook na haar tijd als premier bleef ze fel tegen politieke eenwording van Europa. Velen zien haar als een belangrijke veroorzaker van de moeilijke positie waar de Europese Unie zich in het begin van de 21^ste eeuw in bevindt: meer en meer Europese burgers hebben er moeite mee dat ‘Brussel’ steeds grotere zeggenschap krijgt over dagelijkse aangelegenheden. Thatcher vond al in de jaren ’80 dat Europa vooral een economische speler moest blijven en geen grote politieke of militaire rol zou moeten krijgen.

 

Voor het Verenigd Koninkrijk is Thatcher degene geweest die de natie uit een economisch en politiek dal haalde. Zij zorgde ervoor dat de welvaart en het aanzien van Groot-Brittannië herstelde. Maar ze heeft meer betekend: de eerste vrouwelijke premier van Groot-Brittannië is een bepalende kracht geweest voor de wereldwijde economische en politieke hervormingen aan het einde van de Koude Oorlog. Zij verjoeg het communisme uit Europa en gaf de wereld de vrije markt.

 

 

Boeken

Websites

 

 

Boeken

Websites