Column door Hans Krabbendam

 

De herdenking van 400 jaar Henry Hudson en in zijn kielzog de Nederlands-Amerikaanse betrekkingen in 2009, komt goed op stoom. Vooral staatssecretaris Frans Timmermans brengt het verhaal over de wederzijdse banden met verve in het nieuws. Hij legde uit dat de Nederlandse overheid en de particuliere sector deze herdenking aangijpen om een nieuwe impuls te geven aan de politieke, economische en culturele banden tussen Nederland en de VS. Ook buiten de Randstad is er aandacht voor dit herdenkingsjaar.

Lees verder

 

Twee provincies, Zeeland en Friesland, hebben dit jaar speciale programma’s opgezet. De Friezen, die immers als eerste provincie de onafhankelijkheid van de Verenigde Staten erkenden, geven een boek uit met Beroemde Friezen van Amerikaanse afkomst. De Zeeuwen, die wat langer wachtten met het erkennen van John Adams, hebben een breed programma opgezet. Daar wordt de overzichtsgeschiedenis geschreven, maar ook een stripboek over Nieuw Nederland.

 

In deze hausse steken steeds twee kwesties de kop op die terug te leiden zijn tot de vraag hoe selectief deze herdenking is. Deze vraag wordt vooral door onze zuiderburen gesteld: pikken de Hollanders niet te veel van de eer in? Waren de eerste kolonisten niet afkomstig uit Wallonië en geeft hen dat ook niet een stem in het herdenkingskapittel? Een documentaire uit 2007 beweerde zelfs dat Wall Street een verbastering van Walenstreet was.

 

Deze vraag staat in een breder kader. Gaan de Hollanders wel zorgvuldig met de geschiedenis om of zetten ze die naar hun hand? Die indruk kan ontstaan, omdat vanuit de officiële politiek de nadruk is gelegd op vijf waarden die Nederland en Amerika verbinden: openheid, internationale oriëntatie, creativiteit, diversiteit en tolerantie. Deze vijf vormen de Nederlandse voetafdruk in de Amerikaanse geschiedenis. Maar historici zijn een beetje beducht voor het aanpassen van de geschiedenis aan onze behoeften. Gebeurt dat? Worden de Walen uit de herdenking geweerd?

 

Ik denk het niet. Het klopt dat er een groep van 30 Waalse gezinnen, uit de omgeving van Valenciennes als eerste door de WIC naar Nieuw Nederland gestuurd zijn in 1623 of 1624 om daar het fort en de Compagnie van voedsel te voorzien. Dat waren protestanten die al langer op pad waren gegaan om de religieuze en economische tegenstand te ontvluchten (vergelijkbaar met Pilgrims die in 1609 naar Leiden kwamen en in 1620 naar Massachusetts trokken). Maar hun komst maakt de nederzetting echter niet Belgisch of Waals. Alle bestuurlijke, religieuze en economische structuren waren van Noord-Nederlandse aard: dat bepaalde het karakter van de kolonie Nieuw Nederland. In Nieuw Amsterdam kwam de helft van het aantal inwoners van buiten de republiek. Nationaliteit had toen nog niet zoveel gewicht als later, in de negentiende eeuw. Dus ze waren er inderdaad vroeg bij, maar ze pasten zich aan de Noord-Nederlandse structuur en taal aan.

 

Vervolgens de vraag of de deugden die we nu waarderen in het verleden ook al zichtbaar waren. Hier is meer voorzichtigheid geboden, al is het alleen al omdat die waarden niet exclusief bij Nederland of Amerika horen. Inderdaad was de Republiek een open en internationaal georiënteerde samenleving, maar dat was eigen aan een maritieme mogendheid. Die openheid was niet altijd deugdzaam. De pionierfase van de handel op Nieuw-Nederland was tot 1614 chaotisch en wreed. Er was letterlijk moordende concurrentie. Schippers die voor eigen gewin voeren, vermoordden indiaanse handelspartners en bedreigden de hele handel. Als reactie daarop werden monopolistische maatregelen afgekondigd. De historische werkelijkheid was minder schoon dan de deugd van openheid veronderstelt en ook niet constant. In de negentiende eeuw was de aandacht in Nederland naar binnen gekeerd. Dat gold ook voor Amerika overigens.

 

De diversiteit was in Nieuw Amsterdam groot, maar waren tolerantie, respect en acceptatie van verschillen dat ook? Naar onze maatstaven lag het niveau van acceptatie nog niet zo hoog: zwarten waren slaven (al waren sommigen vrij) en indianen bleven buiten de gemeenschap staan. Divers was Nieuw Nederland zeker, maar acceptatie, of zelfs het toejuichen van verschillen, lag nog achter de historische horizon. Petrus Stuyvesant, de directeur generaal tussen 1647-64, was gebrand op orde en gezag en achtte daarvoor een mate van homogeniteit noodzakelijk. Vandaar zijn poging om de aanwezigheid van joden te weren, al mislukte dat plan door de tegenstand van de Compagnie.

 

Op kerkelijk gebied was de protestantse predikant de pastor van alle inwoners. Zelfs Lutheranen mochten geen eigen predikant laten komen. Pas na 1664 ontstond er ruimte voor meer diversiteit dankzij de Engelse overname. Tot die tijd mochten katholieken, doopsgezinden, en lutheranen wel particuliere bijeenkomsten houden maar geen echte kerk stichten. Er was dus wel gewetensvrijheid in Nieuw Amsterdam, maar lang niet zoveel bandbreedte als in het oude Amsterdam (dat honderd keer zo groot was).

 

Genoeg relativeringen en nuanceringen dus. Een waarschuwing is op zijn plaats om de herdenking niet mooier te maken dan de geschiedenis was, al zijn niet alle verwijten steekhoudend. Juist dit soort discussies maakt de geschiedenis van de betrekkingen tussen beide landen voor historici zo boeiend. Lang leve de Nederlands-Amerikaanse relaties!

  

Hans Krabbendam is als historicus verbonden aan het Roosevelt Study Center te Middelburg en redigeert samen met zijn collegae Kees van Minnen en Giles Scott-Smith het boek Four Centuries of Dutch-American Relations, 1609-2009 dat in september 2009 bij uitgeverij Boom in Amsterdam verschijnt.

 

Links: